Nhân vật “Đội Đóa” trong khởi nghĩa Duy Tân là ai?

Nhân vật “Đội Đóa” trong khởi nghĩa Duy Tân là ai?

Người cộng sự của chí sĩ Phan Thành Tài

Theo sách Khởi nghĩa vua Duy Tân qua hồ sơ lưu trữ của các tác giả Lưu Anh Rô và Nguyễn Trương Đàn (NXB Đà Nẵng, 2023), trong tài liệu số 41 thuộc Hồ sơ ANOM – GGI - 65530 lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia Hải ngoại (Cộng hòa Pháp) có “Bản khai của Phan Thành Tài” vào các ngày 22 và 23/5/1916.

Chí sĩ Phan Thành Tài (1878 - 1916), hiệu là Đạt Đức, người làng Bảo An, nay thuộc xã Gò Nổi, Đà Nẵng. Ông thuộc lớp người tiên phong của tổ chức Việt Nam Quang Phục hội ở Trung Kỳ và là một yếu nhân trong Cuộc khởi nghĩa vua Duy Tân (tháng 5/1916). Từng được các đồng chí tín nhiệm đề cử giữ chức Kinh lược Nam - Ngãi và là người chịu trách nhiệm cao nhất về khởi nghĩa tại Quảng Nam và Đà Nẵng.

Trong bản khai nói trên, Phan Thành Tài nhắc đến một nhân vật: “Đội Đóa” với hai chi tiết đáng chú ý:

Thứ nhất là, về vấn đề tuyển mộ quân khởi nghĩa (dân binh), Phan Thành Tài cho hay: “Tôi được Thông Phiên (tức Thái Phiên) giao nhiệm vụ đi khắp tỉnh để mộ lính, thông qua người thứ ba… Sau đây là danh sách những người chịu trách nhiệm mộ lính ở các địa phương. Tại huyện Đại Lộc: Đội Đóa, người làng Quảng Huế Trung…”.

Thứ hai là việc phân công chỉ huy các cánh quân khởi nghĩa. Theo Phan Thành Tài, “Đội Đóa, Nguyễn Trình, Nguyễn Uýnh, Huỳnh Côn ở Đà Nẵng”. Ông cũng cho biết, Đội Đóa đã cùng các nghĩa binh tiến quân ra Đà Nẵng đúng kế hoạch khởi nghĩa đã định: “Sáng hôm sau (3/5/1916)… tôi đi tìm các toán quân, gặp được một số đã mộ được ở Đà Nẵng, rồi trở về Bình Long bằng xe kéo, để báo cho Đội Đóa huy động một số người cùng ông ra nhượng địa Đà Nẵng nhưng được tin ông đã đi với toán quân theo đường Túy Loan”.

Như vậy, sách Khởi nghĩa vua Duy Tân qua hồ sơ lưu trữ đã “phát lộ”: Trong Cuộc khởi nghĩa Duy tân 110 năm trước, Đội Đóa là một cộng sự đáng tin cậy của chí sĩ Phan Thành Tài, có vai trò khá quan trọng: vừa là người chịu trách nhiệm tuyển mộ nghĩa binh trên địa bàn huyện Đại Lộc, vừa là một trong những vị chỉ huy cánh quân tiến đánh Đà Nẵng.

Thật không may, Cuộc khởi nghĩa vua Duy Tân bị bại lộ trước khi diễn ra. Chí sĩ Phan Thành Tài, sau thời gian ẩn mình ở vùng miền núi phía Tây Quảng Nam, đã bị giặc xử chém tại nơi bến sông cạnh chợ Vĩnh Điện ngày 9/6/1916. Còn Đội Đóa - người cộng sự tin cậy của ông - cũng sa vào tay giặc.

Hành trạng “Đội Đóa”

Từ thông tin về nhân vật “Đội Đóa” trong hồ sơ lưu trữ nói trên, chúng tôi tìm về làng Hóa Trung (tức Quảng Huế Trung), thôn Phú Hòa, xã Đại Lộc, Đà Nẵng. Ông Trương Tầm là cháu cố cụ Đội Đóa, năm nay 62 tuổi, cho biết: Đội Đóa tên là Trương Diên, tức Trương Phước Danh, sinh năm 1852. Ông vốn con nhà võ quan.

Cũng theo ông Trương Tầm, tương truyền, sau khi khởi nghĩa vua Duy Tân thất bại, Đội Đóa về làng Hóa Trung ẩn mình. Thế nhưng, hành tung của cụ bị thực dân Pháp và Nam triều theo dõi, phát hiện. Biết cụ giỏi võ nghệ và rất mưu lược, chúng đã phải huy động một lực lượng khá đông đến bao vây nhà riêng, yêu cầu đầu hàng, đe dọa nếu không sẽ truy sát dân làng và con cháu trong gia đình. Trong thế cùng đường, Đội Đóa buộc lòng phải để giặc trói tay. Sau thời gian bị tra khảo dã man và giam cầm, ông về lại làng sinh sống cho đến lúc qua đời. Con cháu trong gia tộc không rõ cụ Đội Đóa mất năm nào, chỉ biết ngày kỵ của ông là 18 tháng 6 âm lịch. Mộ ông tại làng Hóa Phú, thôn Phú Hòa.

Về danh xưng “Đội Đóa”, theo chúng tôi, có thể đây là một bí danh và từ “Đội” khả năng có liên quan đến một mệnh lệnh của Phan Thành Tài. Trong Quảng Nam xưa và nay (NXB Thanh niên, 2004), tác giả Hồ Ngận cho hay: “Ông (Phan Thành Tài) tổ chức quân đội bí mật ở Quảng Nam. Theo lệnh của ông hễ ai mộ được một trăm nghĩa dũng thì được làm Suất đội coi trăm người ấy”.

Những câu hỏi còn bỏ ngỏ

Sách Khởi nghĩa vua Duy Tân qua hồ sơ lưu trữ đã làm rõ vai trò của cụ Đội Đóa trong Cuộc khởi nghĩa vua Duy Tân 110 năm trước. Thế nhưng, theo chúng tôi, vấn đề không dừng lại ở đây mà cần đi sâu nghiên cứu thêm về mối quan hệ như thế nào giữa Đội Đóa với các nhân vật khác ở vùng “Thất châu Quảng Huế” nói riêng và các phủ, huyện của tỉnh Quảng Nam lúc bấy giờ nói chung trong việc chuẩn bị các công việc phục vụ cho khởi nghĩa.

Chẳng hạn, với các cụ Giáo Xứng (người làng Giao Thủy, nay thuộc thôn 1, xã Đại Lộc) và Thủ Nhẫn (làng Phước Yên, nay thuộc thôn Phú Phước, xã Đại Lộc) tương truyền là những người từng tham gia vận động nhân dân vùng Giao Thủy - Quảng Huế dệt vải cung cấp cho nghĩa binh làm quân trang.

Nhân vật nào là “cánh tay nối dài” của Đội Đóa trong việc chiêu mộ nghĩa binh ở các làng, tổng? Những địa điểm nào đã rèn vũ khí cung cấp cho nghĩa binh? Cồn Giao Thủy có phải là nơi cụ Đội Đóa tổ chức tập luyện nghĩa binh để mưu cầu đại sự?...

Đấy thiết nghĩ là những câu hỏi khá lý thú mà lời giải thỏa đáng sẽ góp phần phát huy nghĩa khí cương cường, tinh thần dám xả thân vì nghĩa lớn của người Quảng trong tiến trình đổi mới và hội nhập ngày nay!

×