Nhớ con cá lòng tong - chút hồn sông nước mộc mạc Nam bộ

Loài cá nhỏ xíu, thân dẹp, vảy bạc lấp lánh tưởng như chẳng có gì cao sang ấy lại chính là linh hồn của những bữa cơm nghèo miền sông nước, tạo nên một mảng màu ẩm thực đặc sắc không thể lẫn vào đâu được.

Cá lòng tong xứ này có nhiều loại: lòng tong bay nhỏ xíu bằng đầu đũa, lòng tong mương mình dài dẹp, rồi lòng tong đá cứng cáp hơn. Chúng ăn rong rêu, phiêu sinh vật dọc theo các dòng kinh, bờ rạch rồi lớn lên cùng dòng phù sa đỏ nặng. Người Nam bộ tính tình bộc trực, phóng khoáng, bắt được mớ cá sông là nghĩ ngay đến những cách chế biến giữ trọn cái vị ngọt tự nhiên, vừa nhanh gọn lại vừa "bắt" cơm đến lạ lùng.

Miếng ngon đậm vị: Cá lòng tong kho tiêu, kho quẹt

Nhắc đến cá lòng tong, món đầu tiên ghi dấu ấn đậm nét nhất trong lòng người ăn chắc chắn phải là món kho tiêu hoặc kho nghệ trong chiếc nồi đất cũ kỹ. Con cá lòng tong sau khi làm sạch, bỏ đầu, để ráo sẽ được ướp cùng chút nước mắm ngon, đường thốt nốt nuôi màu vàng óng, hành tím băm và không thể thiếu thật nhiều tiêu sọ đập dập cùng vài ba trái ớt hiểm đỏ mọng.

Cái hay của người Nam bộ khi kho cá lòng tong là kho trên lửa liu riu cho đến khi nước sền sệt lại, con cá săn chắc, thấm đều gia vị và ngả sang màu cánh gián đẹp mắt. Muốn ngon hơn, người ta thả vào đó vài cục tóp mỡ béo ngậy. Khi ăn, gắp một con cá đặt lên chén cơm gạo mới nóng hổi, cắn một miếng thấy vị mặn mòi của nước mắm, vị ngọt thanh của đường, vị cay nồng ấm bụng của tiêu ớt xen lẫn cái béo bùi, giòn rụm của tóp mỡ.

Cá bống kho xứ Quảng, xứ Huế thường thiên về vị đậm, mặn sâu và cay nồng của ớt bột, ớt sừng để giữ ấm cơ thể trong những ngày mưa bão dải miền Trung khắc nghiệt. Trong khi đó, cá diếc hay cá bống kho tương vùng đồng bằng Bắc bộ lại mang cái vị mặn mòi, trầm ấm của tương bần, kết hợp với lá nghệ hoặc gừng cắt sợi, tạo nên một mùi thơm thanh tao, thâm trầm như chính tính cách con người nơi đây.

Còn con cá lòng tong kho của người Nam bộ lại là sự giao thoa giữa mặn và ngọt – cái ngọt đậm đà từ đường thốt nốt hay đường cát, chút béo ngậy của mỡ hành, tạo cảm giác dễ chịu, kích thích vị giác ngay từ đầu lưỡi.

Người Bắc thích kho cá thật nhừ, xương cá mềm rục để ăn được hết cả con, còn người Nam bộ lại chuộng cái khéo léo làm sao cho con cá lòng tong tuy nhỏ nhưng thịt phải săn, dai, quánh lại mà không bị nát.

Chút giòn rụm buổi chiều quê: Cá lòng tong chiên bột

Ngoài món kho, cá lòng tong còn được biến tấu thành một món ăn chơi mà ăn thiệt cũng hao cơm không kém: cá lòng tong chiên bột.

Mớ cá lòng tong tươi rói sau khi làm sạch sẽ được trộn đều vào hỗn hợp bột mì, bột gạo pha loãng cùng chút muối, tiêu và hành lá cắt nhỏ. Người ta múc từng vá bột có lẫn vài con cá thả vào chảo dầu đang sôi sùng sục trên bếp củi.

Chỉ vài phút, miếng bánh cá đã vàng ruộm, giòn tan. Món này ăn kèm với các loại rau tập tàng quanh vườn nhà như đọt xoài non, lá lụa, rau diếp cá, húng quế, tía tô... rồi chấm vào chén nước mắm tỏi ớt chua ngọt. Cái giòn rụm của bột, vị ngọt thơm, béo bùi của thịt cá lẫn trong cái chát nhẹ, chua chua của rau vườn tạo nên một bản hòa tấu hương vị đồng quê mộc mạc mà khó quên.

Cách chiên bột này mang đậm phong cách phóng khoáng của phương Nam, có phần giống với món bánh tôm Hồ Tây hay cá bống bao bột chiên giòn ở miền Bắc. Tuy nhiên, nếu bánh tôm miền Bắc chú trọng vào độ giòn xốp của bột và độ ngọt ngọt bùi của khoai lang cắt sợi đi kèm, thì đĩa cá chiên miền Tây Nam bộ lại đề cao sự tươi nguyên của con cá đồng và sự phong phú của rổ rau ăn kèm – nơi gom góp đủ thứ cây cỏ hoang dã quanh nhà.

Phải chăng sự mộc mạc, thanh đạm chừng đó đã làm nên sức sống của con cá lòng tong. Để rồi nó không chỉ dừng lại ở căn bếp mà còn đi vào ca dao, tục ngữ một cách rất tự nhiên:

Con cá lòng tong ẩn bóng ăn rong

Anh đi lục tỉnh giáp vòng

Tới đây trời khiến cho lòng thương em…

Và rồi

Nghe tin anh thi đỗ tú tài,

Dừng chân mới hỏi cây xoài mấy bông?

Em về đếm cá dưới sông,

Lòng tong là số nụ bông cây xoài

Có lẽ con cá lòng tong đại diện cho tính cách chịu thương chịu khó, biết tận dụng và trân quý những sản vật tự nhiên mà thiên nhiên ban tặng cho vùng đất phương Nam. Cá lòng tong không cần nuôi trồng cầu kỳ, cứ đến mùa nước đổ là xuất hiện, nuôi sống biết bao thế hệ người dân bám ruộng, bám sông.

Ngày nay, khi đô thị hóa ngày càng nhanh, những bữa cơm với cá lòng tong kho quẹt, kho tiêu hay chiên bột dần trở thành món "đặc sản" hiếm hoi trong các nhà hàng đồng quê, được người thành phố săn đón để tìm lại chút hương đồng gió nội.

Thế nhưng, ngon nhất và đúng điệu nhất, có lẽ vẫn là dĩa cá lòng tong do chính tay bà má miền Tây chuẩn bị, ăn dưới mái hiên nhà lá dừa nước, nghe tiếng mưa rơi trên dòng sông lớn. Đó không chỉ là món ăn, đó là cả một vạt ký ức, một góc tâm hồn của người con Nam bộ...

×