Những bản dịch Nhật ký trong tù bằng tiếng Bengali

Tiếng Bengali được nói ở đâu?

Tiếng Bengali (còn được gọi là Bangla) là một ngôn ngữ ở trong nhóm Ấn-Aryan thuộc nhánh Ấn-Iran của họ ngôn ngữ Ấn-Âu, được hơn 242 triệu người sử dụng như ngôn ngữ thứ nhất hoặc thứ hai (theo số liệu năm 2025), trong đó có khoảng 100 triệu người ở Bangladesh; khoảng 85 triệu người ở Ấn Độ, và các cộng đồng nhập cư khá lớn ở Vương quốc Anh, Hoa Kỳ và Trung Đông.

Tiếng Bengali là ngôn ngữ quốc gia duy nhất của Bangladesh với 98% người nói như tiếng mẹ đẻ. Còn ở Ấn Độ tiếng Bengali là một trong 22 ngôn ngữ chính thức được hiến pháp công nhận và là ngôn ngữ có người nói nhiều thứ hai, là ngôn ngữ chính thức của các bang Tây Bengal, Tripura, Assam và là ngôn ngữ chính thức thứ hai của bang Jharkhand.

Tháng 10/2024, tiếng Bengali được Chính phủ Ấn độ công nhận là ngôn ngữ cổ điển ở nước này (theo Wikipedia). Ngoài ra tiếng Bengali cũng được công nhận là ngôn ngữ thứ hai ở Karachi (Pakistan).

Chữ viết Bengali có nguồn gốc từ chữ Brahmi, một trong hai thứ chữ viết cổ của Ấn Độ. Đến thế kỷ 12 sau Công nguyên, chữ viết Bengali đã gần như hoàn thiện, song vẫn tiếp tục có những thay đổi vào thế kỷ 16 và thế kỷ 19. Chữ Bengal được viết theo hàng ngang, từ trái sang phải, không có chữ viết hoa. Các dấu chấm câu, trừ một dấu, đều được lấy từ tiếng Anh thế kỷ 19. ​

Chính tả tiếng Bengali ít nhiều đã được tiêu chuẩn hóa thông qua một loạt cải cách do Đại học Calcutta (Ấn Độ) khởi xướng vào năm 1936. Tuy nhiên, quá trình cải cách vẫn tiếp tục trong suốt thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21. Vì thế hiện nay chính tả tiếng Bengali vẫn chưa có một chuẩn mực thống nhất.

Các bản dịch Nhật ký trong tù bằng tiếng Bengali

Cho đến nay, cả tiếng Bengali ở Bangladesh và tiếng Bengali ở Ấn Độ đều đã có bản dịch Nhật ký trong tù.

Ở Bangladesh: Có 3 bản dịch Nhật ký trong tù bằng tiếng Bengali được dịch và xuất bản ở Bangladesh. Cả 3 bản dịch đều được thực hiện dựa trên bản dịch tiếng Anh Prison Diary của Aileen Palmer do Nhà xuất bản Ngoại văn xuất bản ở Hà Nội năm 1962, sau đó được in lại ở Mỹ năm 1971.

Bản dịch đầu tiên có tựa đề কারাগারের দিনলিপি (Nhật ký trong tù) do Ovinu Kibria Islam dịch, gồm 120 trang, được nhà xuất bản Văn học Quốc gia xuất bản năm 2012. Dịch giả Ovinu Kibria Islam (sinh năm 1986) là Phó Giáo sư, Tiến sĩ hiện đang giảng dạy tại Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Jashore (Bangladesh). Là một nhà khoa học, nhưng Tiến sĩ Ovinu Kibria Islam rất yêu thích văn học và từng là Phó Tổng thư ký Hội Nhà văn Tiến bộ Bangladesh. Bên cạnh bản dịch NKTT của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Ovinu Kibria Islam còn là tác giả của 5 tác phẩm biên soạn và dịch thuật khác bằng tiếng Bengali.

Bản dịch thứ hai có tiêu đề কারাগারের কাব্য (Thơ viết trong tù), do Munir Siraj (sinh năm 1946) dịch, Annow Prokash xuất bản năm 2017 ở Bangladesh. Bản dịch gồm 96 trang. Dịch giả Munir Siraj sinh năm 1946 ở Bangladesh. Ông là nhà thơ, dịch giả, nhà phê bình văn học, tác giả của 9 cuốn sách và là người sáng lập Kabitakalap - Tạp chí thơ song ngữ (tiếng Bengali và tiếng Anh).

Năm 1976, ông được Hội Nhà văn Bangladesh trao tặng Giải thưởng Tưởng niệm Humayun Kabir cho tập thơ đầu tay Viruddha Srote Yatra Yatra. Năm 2001 Munir Siraj được trao Giải thưởng Kavi Sukanta Sahitya và năm 2002 Câu lạc bộ Nhà văn Khulna Padak. Ngoài việc xuất bản các bài thơ trên nhiều tờ báo và tạp chí khác nhau ở Tây Bengal, các bản dịch thơ của ông cũng được xuất bản ở Nepal và Hoa Kỳ.

Bản dịch thứ ba হো চি মিনের কবিতা (Thơ Hồ Chí Minh) gồm 32 trang, do Shamsur Rahman (1929 – 2006) dịch, Charulipi xuất bản năm 2017. Shamsur Rahman (tiếng Bengali: শামসুর রাহমান) là một nhà thơ, nhà báo người Bangladesh, tác giả của hơn sáu mươi tập thơ và được coi là nhân vật chủ chốt của trong văn học Bengali đòi độc lập cho Bangladesh từ Pakistan vào đầu thập niên 1970. Các chủ đề chính trong thơ và tác phẩm của ông bao gồm chủ nghĩa nhân văn tự do, quan hệ con người, sự nổi loạn lãng mạn hóa của giới trẻ, sự xuất hiện và các sự kiện kéo theo ở Bangladesh, và sự phản đối chủ nghĩa tôn giáo chính thống.

Tháng 8/2006, khi Shamsur Rahman qua đời ở tuổi 77, cả báo New York Times (Mỹ) và The Guardian (Anh) đều đăng bài đưa tin về cái chết của ông và coi Shamsur Rahman là “nhà thơ đương đại kiên cường nhất” và “nhà thơ huyền thoại” của Bangladesh. Ông đã giành được nhiều giải thưởng của Bangladesh, trong đó có giải thưởng văn học danh giá nhất - giải Ekushey Padak, năm 1977.

Trong 3 bản dịch tiếng Bengali trên đây chỉ mới có bản dịch কারাগারের দিনলিপি do dịch giả Ovinu Kibria Islam thực hiện được biết đến ở Việt Nam vào năm 2012. Tuy nhiên, tên dịch giả Ovinu Kibria Islam bị các bản tin viết nhầm thành Ovinu Bibria Islam.

Ngoài 3 bản dịch được dịch và in ở Bangladesh, tiếng Bengalai còn có 1 bản dịch khác được dịch và in ở Ấn Độ. Đó là bản dịch có tựa đề হো চি-মিন চীন দেশে কারাজীবনের দিনপঞ্জি (Hồ Chí Minh: Nhật ký trong tù trong thời gian bị giam ở Trung Quốc).

Bản dịch gồm 104 trang với 121 bài thơ do nhà thơ, dịch giả Priyadarsi Mukherji dịch từ nguyên bản chữ Hán sang thơ tiếng Bengali, được nhà xuất bản Monfakira xuất bản năm 2013 ở Calcuta (Ấn Độ). Điều đáng chú ý là bản dịch này không chỉ khác với các bản dịch tiếng Bengali nói trên ở chỗ được dịch trực tiếp từ chữ Hán mà còn là bản dịch thơ với nhiều bài thơ được dịch nhất.

Ngoài ra, đây cũng là một trong ba bản dịch Nhật ký trong tù được in ở Ấn Độ và cũng là bản dịch duy nhất được dịch trực tiếp từ chữ Hán, trong khi các bản dịch khác (bằng tiếng Hindi và tiếng Malayalam) đều được dịch từ bản dịch tiếng Anh.

Nhà thơ, dịch giả Priyadarsi Mukherji sinh năm 1962, là Giáo sư giảng dạy Ngôn ngữ, Văn học và Văn hóa Trung Quốc tại Đại học Jawaharlal Nehru (JNU) ở New Delhi (India). Ông là người đã từng dịch thơ của các nhà thơ: Lỗ Tấn, Ngải Thanh, Mao Trạch Đông, Pablo Neruda, Nicolás Guillén và nhiều người khác sang tiếng Bengali.

Ông cũng đã sáng tác một số bài thơ theo phong cách thơ Đường được xuất bản ở cả Ấn Độ và Trung Quốc. Tháng 3/2024, chúng tôi đã liên lạc được với Giáo sư Priyadarsi Mukherji và ông đã vui lòng kể về cơ duyên đã đưa ông đến với tác phẩm Nhật ký trong tù và việc dịch Nhật ký trong tù sang tiếng Bengali do ông thực hiện trực tiếp từ chữ Hán. Sau khi được tôi cho biết nguyên bản Nhật ký trong tù có tất cả 134 bài thơ chữ Hán, dịch giả Priyadarsi Mukherji mong sớm có được bản in trọn vẹn này để ông dịch nốt 12 bài mà bản dịch đã xuất bản năm 2013 còn thiếu, bổ sung cho lần tái bản tiếp theo.

×