Những điều chưa biết về phong tục đón Tết Nguyên đán trong cung vua thời nhà Lê

Theo nhiều nhà nghiên cứu văn hóa, Tết Nguyên đán là Tết lớn nhất và thiêng liêng liêng nhất trong năm của Việt Nam. Chính vì thế, người xưa còn gọi Tết Nguyên đán là “tết cả”, “tết ta” hay “tết âm lịch” để phân biệt với tết dương lịch của phương Tây.

Tết Nguyên đán là Tết đầu tiên mở đầu của một năm, đánh dấu thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, là lúc khép lại những việc đã trải qua trong năm cũ và chờ đón những điều tốt đẹp trong năm mới.

Tết Nguyên đán bắt đầu từ ngày 23 tháng Chạp trong năm cũ và kết thúc vào ngày mùng 7 tháng Giêng của năm mới với nhiều nghi lễ phong tục diễn ra ở chốn cung đình cũng như trong dân gian. Mọi công việc đều tạm ngưng để dành cho việc tế tự tổ tiên cùng các vị thần, nghỉ ngơi, sum họp, thăm hỏi chúc tụng người thân và mong ước hi vọng về những điều may mắn, tốt đẹp...

Có thể nói tết Nguyên đán là một trong những lễ tiết có nhiều phong tục độc đáo và mang đậm dấu ấn văn hóa bản địa của người Việt trên khắp lãnh thổ Việt Nam. Đặc biệt, tại mảnh đất kinh kỳ ngàn năm văn hiến, các phong tục ngày Tết lại càng phong phú và đặc sắc. Nơi đây là sự hội tụ và giao thoa giữa nền văn hóa cung đình và văn hóa dân gian truyền thống.

Các nghi lễ đón Tết Nguyên đán trong cung vua thời Lê

Dưới chế độ Nhà nước quân chủ, nhà vua và triều đình là người đại diện cho muôn dân, cho sự hưng thịnh và vững bền của quốc gia. Do đó, đã hình thành nên một hệ thống các nghi lễ Tết cung đình vừa trang trọng, tôn nghiêm, biểu thị quyền uy tối cao của bậc thiên tử.

Vào thời Lê Trung hưng, hệ thống nghi lễ Tết cung đình bao gồm một chuỗi các nghi lễ diễn ra nối tiếp nhau từ cuối tháng Chạp của năm cũ đến mùng 7 tháng Giêng năm mới. Cụ thể, bao gồm lễ cúng Táo quân, lễ Tiến lịch, lễ Tiến Xuân ngưu (rước trâu đất và thần Câu mang), lễ phất thức (lau rửa và niêm phong ấn), lễ cáp hưởng (mời các vị tiên đế về ăn tết), lễ thướng tiêu (dựng cây nêu), lễ trừ tịch (cúng giao thừa), lễ tế tổ tiên, lễ Chính đán, lễ chúc thọ nhà vua, lễ tế giao (tế trời), lễ khai hạ (hạ cây nêu), lễ khai ấn (mở ấn)... Trong đó, lễ Tiến lịch, lễ Tiến xuân ngưu, lễ dựng nêu, lễ Chính đán là 4 nghi lễ quan trọng nhất trong dịp Tết Nguyên đán.

Lễ Tiến Xuân ngưu là một nghi lễ lớn được triều đình cử hành long trọng vào ngày lập xuân với ý nghĩa để tống tiễn mùa đông, đuổi khí lạnh và chào đón mùa xuân. Trước đó, Bộ Công được giao làm 1 trâu đất lớn, 1 thần Câu Mang lớn và 1215 trâu nhỏ và tượng thần câu mang nhỏ.

Câu Mang là vị thần cai quản mùa xuân trong hình dáng một cậu bé chăn trâu tay cầm cây roi liễu. Thần cao 3 thước 6 tấc 5 phân tượng trương cho 365 ngày; roi của thần dài 2 thước 4 tấc tượng trưng cho 24 tiết khí trong năm.

Xuân ngưu là trâu đất mùa xuân, thân cao 4 thước tượng trưng cho 4 mùa, thân dài 8 thước tượng trưng cho 8 tiết, đuôi dài 1 thước 2 tấc tượng trưng cho 12 tháng. Xuân ngưu được tô 5 màu theo ngũ hành dựa vào can chi... của ngày lập xuân và năm lập xuân.

Lễ này được cử hành với nhiều nghi thức. Nghi thức thức đầu tiên là Tế thần mùa Xuân tại đàn tế ở phía đông kinh thành Thăng Long. Tiếp theo là nghi thức rước Xuân ngưu từ đàn tế về cung tiến vua. Nghi thức thứ 3 là Tiến Xuân ngưu lên nhà vua tại sân điện Kính Thiên. Và cuối cùng là ban Xuân ngưu cho các quan, các cung miếu trong kinh thành.

Lễ Tiến lịch trong các triều đại phong kiến, vua coi mình là thiên tử, là người nối giữa trời và dân nên phải có trách nhiệm làm lịch báo cho dân biết thời gian, thời tiết để làm nông vụ, tế lễ và ổn định đời sống.

Thời Lý đã cho dựng lầu Chính Dương làm nơi trông coi tính toán giờ khắc, soạn lịch Thụ Thời.

Thời Trần thành lập cơ quan chuyên trách Thái Sử cục và soạn lịch Hiệp kỷ.

Thời Lê thành lập Tư Thiên Giám, tiến hành biên soạn các bộ Khâm thụ lịch, Bác trúng kinh...

Khi hoàn tất bản thảo và mẫu lịch, Tư Thiên giám đem trình lên vua. Sau khi được vua duyệt, Tư Thiên giám tiến hành làm các loại lịch phục vụ triều đình. Ngự lịch được làm duy nhất một cuốn dâng lên vua; Long phụng lịch để thờ tại Thái miếu, Chí Kính điện, Chính Cung miếu.

Quan lịch dùng để ban cho các công hầu bá, văn võ bá quan từ cấp trung ương đến địa phương và dân lịch ban phát xuống các làng xã. Đầu tháng 12 chọn ngày giờ tốt tiến hành đóng ấn lên lịch. Ngày 24 tháng Chạp, triều đình tổ chức nghi lễ Tiến lịch trang trọng tại sân rồng điện Kính Thiên.

Lễ thướng tiêu (dựng cây nêu) được ghi chép lại từ thời Lê Trung hưng. Tư liệu cho biết, vào ngày 30 tháng Chạp, cây nêu được dựng ở trong cung vua, phủ chúa, dinh thự của các quan lại trước rồi mới đến cây nêu của các nhà dân được dựng lên sau. Ngọn cây được treo một chiếc phướn dài.

Trên ngọn còn có một vòng tròn nhỏ, được treo những chiếc khánh đất, hay linh vật để khi gió thổi, va đập vào nhau kêu leng keng trong gió với ý nghĩa để trừ ma quỷ, mong ước một mùa xuân tươi vui, cả năm an lành, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi.

Những vật được treo trên cây nêu có thể khác nhau, tùy thuộc vào văn hóa của từng vùng miền. Sau các nghi thức tế lễ trời đất, cây nêu được dựng lên trong niềm vui hân hoan của mọi người, báo hiệu chính thức thời khắc tết đến xuân về.

Lễ Chính đán được tổ chức vào sáng sớm ngày mồng Một Tết với nghi thức Đại triều trang trọng, tôn nghiêm, diễn ra tại sân điện Kính Thiên. Lễ Chính đán là một nghi lễ triều hội, là dịp nhà vua, hoàng tộc và trăm quan gặp gỡ nhau ngày đầu năm mới, cùng chúc tụng cho nhà vua trường thọ, nhân dân ấm no yên vui, xã tắc vững bền cường thịnh.

Lễ Chính đán gồm các nghi thức như rước Biểu vào sân điện Kính Thiên; rước xa giá Vua sang điện Kính Thiên; vua lên ngai, văn võ bá quan vào chầu hành lễ; lễ tuyên biểu mục, lễ tuyên chế; bách quan chúc mừng Vua.

Trong lễ Chính đán, 12 xứ trong cả nước dâng biểu chúc mừng nhà vua. Nhân dịp này nhà vua cũng ban yến, ban thưởng tiền xuân cho văn võ bá quan. Việc ban yến, ban tiền là một phong tục có từ thời Lý - Trần, thể hiện sự quan tâm của người đứng đầu đất nước đối với thần dân của mình.

Chuỗi hoạt động đón Tết Nguyên đán theo lối cung đình xưa

Để phát huy giá trị các nghi lễ tết tiêu biểu của cung đình cũng như những phong tục tết dân gian truyền thống của Thăng Long - Đông Đô - Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội tổ chức chuỗi hoạt động Tết kéo dài từ ngày 1/2/2026 (Mùng 14 tháng Chạp năm Ất Tỵ) đến ngày 25/2/2026 (Mùng 9 Tháng Giêng năm Bính Ngọ) bao gồm nhiều hoạt động đặc sắc.

Không gian trưng Nghi lễ tết cung đình thời Lê Trung hưng sẽ được trưng bày tại Khu vực sân điện Kính Thiên (Nhà N14) từ 1/2. Ngoài ra, còn có không gian trưng bày Tết Nguyên đán dân gian truyền thống tại Khu vực đón tiếp (Nhà 19C), mở cửa đón khách từ ngày 1/2.

Trong không gian của Hoàng thành Thăng Long những ngày Tết còn có triển lãm ảnh tư liệu Tết trong ký ức nhằm giới thiệu tới công chúng những hình ảnh mang đậm sự hoài niệm, ký ức về những hoạt động đón Tết của người dân Hà Nội và miền Bắc trong trong thời kỳ khó khăn, gian khổ, khốc liệt. Vượt qua gian khó, những cái Tết vẫn đầy ắp niềm vui, sự lạc quan và tinh thần cách mạng. Triển lãm được diễn ra ở Khu vực Sân Di tích cách mạng Nhà D67, bắt đầu đón khách từ ngày 9/2.

Trưng bày Di sản văn hóa Việt Nam - Sức sống từ truyền thống đến hiện đại giới thiệu một cách sinh động và trực quan đến với công chúng những hình ảnh tiêu biểu về di sản văn hóa Việt Nam và các hoạt động bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa mà Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam trong nhiều năm qua đã, đang nỗ lực thực hiện công cuộc bảo vệ và phát huy giá trị.

Trưng bày được tổ chức tại tầng 2 Hầm T1- Khu di sản Hoàng Thành Thăng Long, bắt đầu đón khách từ ngày 10/2.

Ngoài ra còn có chương trình giới thiệu và trình diễn tái hiện nghi lễ Tống cựu nghinh tân với các hoạt động: Nghi lễ thả cá chép tiễn ông Công ông Táo về trời, Lễ thướng tiêu (lễ dựng nêu), Lễ đổi gác diễn ra từ 9h sáng ngày 10/ 2 tức ngày 23 tháng Chạp năm Ất Tỵ tại Đoan Môn - Hoàng Thành Thăng Long.

×