Những hoa văn "biết nói" trên thổ cẩm của người Dao Tiền ở Thái Nguyên

Hành trình gìn giữ nghệ thuật in sáp ong của người Dao Tiền

Nghề in hoa văn bằng sáp ong là một kỹ thuật thủ công tinh xảo, nơi người phụ nữ Dao Tiền sử dụng sáp ong đun chảy và các dụng cụ từ thanh cật tre để tạo hình trên vải trắng.

Quy trình để hoàn thiện một bộ trang phục rất công phu, trải qua 5 công đoạn khắt khe: mài bóng vải, tạo hình hoa văn, nhuộm chàm nhiều lần, đánh tan sáp ong và phơi khô. Mỗi họa tiết như hình kẻ ngang, sóng nước hay mặt trời đều là một "tác phẩm độc bản", ẩn chứa khát vọng về sự no đủ và hạnh phúc.

Nhận thức được giá trị vô giá đó, ngành văn hóa đã tổ chức các lớp tập huấn bảo tồn tại xã Ngân Sơn, tỉnh Thái Nguyên. Chương trình quy tụ những nghệ nhân giàu kinh nghiệm như bà Đặng Thị Xuyên hay bà Lý Thị Đào để truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Những lớp học này không chỉ dạy kỹ thuật chọn sáp, nấu sáp hay cách vẽ họa tiết cổ truyền mà còn giúp học viên thấu hiểu sự tương tác giữa con người với môi trường sống thông qua từng biểu tượng văn hóa.

Là người trực tiếp truyền dạy nghề in sáp ong, nghệ nhân Lý Thị Đào, thôn Tân Ý 2, xã Ngân Sơn, tỉnh Thái Nguyên cho biết, lớp trẻ hiện nay có nhiều người đã biết thêu, nhưng người còn biết in sáp ong thì không nhiều. Bởi vậy, việc tổ chức những lớp học như thế này khiến bà rất vui, bởi đó là cơ hội để các em tìm lại và tiếp nối một nghề truyền thống của dân tộc mình. Bà cũng mong rằng, từ những lớp học bổ ích ấy, sẽ có thêm nhiều người tiếp tục truyền dạy lại cho các thế hệ sau.

Nghệ nhân Đặng Thị Xuyên, xã Ngân Sơn chia sẻ, bà đã học in sáp ong trên thổ cẩm từ khi mới 12, 13 tuổi, được chính mẹ mình cầm tay chỉ dạy. Đến nay, bà vẫn đều đặn gìn giữ nghề, làm cho con cháu trong nhà và truyền lại những gì mình đã được trao gửi từ thế hệ trước.

“In thêu hoa văn trên thổ cẩm, người phụ nữ Dao chúng tôi coi đó là một thứ tài sản quý giá mà các bà, các mẹ đã truyền cho. Chính vì đó chúng tôi luôn đau đáu việc lưu giữ và truyền dạy cho con cháu của mình để nghề in họa tiết hoa văn và thêu trang phục của người Dao chúng tôi không bị mai một hay thất truyền”, nghệ nhân Đặng Thị Xuyên cho biết thêm.

Không chỉ thêu thùa để phục vụ đời sống hằng ngày cho gia đình, nghề in sáp ong, thêu họa tiết hoa văn trên những tấm thổ cẩm đã và đang từng bước trở thành sản phẩm hàng hóa. Tại các phiên chợ vùng cao, không khó để bắt gặp các sạp hàng bày bán sản phẩm in thêu của đồng bào Dao.

Việc bảo tồn nghề in sáp ong hiện nay không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ quá khứ mà còn hướng tới mục tiêu phát triển kinh tế. Nhiều học viên sau khóa đào tạo đã bày tỏ mong muốn ứng dụng kỹ thuật này để tạo ra các sản phẩm hiện đại như khăn, túi vải và trang phục phục vụ du lịch, thương mại. Đây là cách tiếp cận năng động, giúp di sản "sống" cùng đời sống và mang lại lợi ích thiết thực cho người dân.

Chị Bàn Thị Huế, thôn Tân Ý 2, xã Ngân Sơn cho biết, thông qua việc truyền dạy, lớp trẻ như chúng tôi sẽ học hỏi được nhiều hơn các kỹ thuật, họa tiết hoa văn truyền thống của dân tộc mình. Từ đó góp phần lưu giữ nghề mà người Dao chúng tôi đã có từ bao đời nay.

“Chúng tôi mong rằng sẽ có nhiều hơn nữa các lớp tập huấn, truyền dạy nghề in, thêu thổ cẩm ở không chỉ ở địa bàn xã chúng tôi, để từ đó có thêm nhiều người có tay nghề cao, góp phần quảng bá văn hóa đặc sắc của người Dao đến với nhiều người, để các sản phẩm in thêu từ di sản văn hóa trở thành sản phẩm kinh tế sáng tạo”, chị Huế bộc bạch.

Khi nghề in sáp ong mở ra sinh kế mới ở Thái Nguyên

Nói về nghề in sáp ong trên thổ cẩm của người Dao ở khu vực phía Bắc Thái Nguyên, TS. Nguyễn Thị Thu Hà, Giám đốc Trung tâm Công nghiệp Văn hoá và Nghệ thuật đương đại cho biết, khi nhìn vào những họa tiết in hoa văn chúng ta hiểu thêm nhiều về tư duy sáng tạo, tư duy thiết kế, cách người Dao Tiền ở khu vực biểu tượng hóa những quan sát của họ khi tương tác với môi trường sống xung quanh trong suốt quá trình phát triển của mình.

“Các hoa văn thể hiện sự ứng xử của người Dao Tiền với môi trường sống xung quanh. Chúng ta có thể học tập kinh nghiệm ở một số nơi để đổi mới, tái tạo nghệ thuật in hoa văn thành sản phẩm kinh tế sáng tạo hơn”, TS. Hà cho biết thêm.

Cũng theo bà Hà, phát huy có nghĩa là phải tạo sinh kế cho bà con thì cái việc bảo tồn đó mới trở thành chủ động. Nếu chúng ta không tạo ra mối liên quan chặt chẽ giữa di sản đó và thực hành di sản đó trong đời sống đương đại của chủ sở hữu di sản thì việc bảo tồn sẽ chỉ dừng lại ở hoạt động lưu trữ.

“Có thể thử nghiệm nghệ thuật in thêu hoa văn trên trang phục truyền thống được tái tạo theo tư duy đương đại và nó thực sự liên quan đời sống và nhu cầu vật chất hiện nay của chính cộng đồng sở hữu di sản và cộng đồng bên ngoài di sản”, TS. Nguyễn Thị Thu Hà gợi ý.

Giám đốc Trung tâm Công nghiệp Văn hoá và Nghệ thuật đương đại nhận định, việc đổi mới và tái tạo nghệ thuật in hoa văn thành các sản phẩm kinh tế sáng tạo sẽ giúp giá trị của người Dao Tiền bước ra thị trường rộng lớn hơn. Khi những tấm vải in sáp ong được nhìn nhận như một sản phẩm thủ công có giá trị thẩm mỹ cao, chúng không chỉ kể câu chuyện văn hóa của cộng đồng Dao Tiền mà còn trở thành nguồn sinh kế bền vững, nuôi dưỡng bản sắc dân tộc ngay trên chính mảnh đất mà nó đã được sinh ra.

×