Những người phụ nữ Thái Sơn La biến cà phê xô giá rẻ thành đặc sản, bán đi khắp Âu, Mỹ

Từ cà phê xô giá rẻ

Tỉnh Sơn La có khoảng 20.000ha trồng cà phê Arabica và là vựa cà phê Arabica lớn nhất miền Bắc, tuy nhiên trước đây do chưa có thương hiệu nên giá trị mang lại không cao. Một trong những đơn vị tiên phong nâng tầm cà phê Sơn La chính là Hợp tác xã Ara-Tay ở Bản Mảy, xã Mường Chanh do chị Cầm Thị Mòn làm giám đốc.

Là người dân tộc Thái, trước đây chị Mòn cũng như những chị em phụ nữ khác chỉ biết trồng cà phê theo kinh nghiệm, thu hái cà phê xô (không qua phân loại quả xanh, quả chín) cho thương lái, lợi nhuận không đáng là bao, thậm chí người trồng cà phê mấy chục năm ở đây còn không biết cách uống cà phê như nào cho đúng.

"Trước kia, chúng tôi chỉ biết bán mặt cho đất bán lưng cho trời, không nghĩ đến chuyện làm giàu từ cà phê cho dù cà phê có mặt ở đây từ năm 1945", chị Mòn cho biết.

Năm 2019, được sự hỗ trợ của CARE, một tổ chức phi chính phủ của Úc, chị Mòn đã được đi tham quan mô hình trồng và chế biến cà phê ở Lâm Đồng. Được tận mắt thấy người dân Tây Nguyên cũng trồng cà phê như mình mà bán được giá cao, đời sống khấm khá, chị Mòn nhận thấy cần phải thay đổi cách trồng, học cách chế biến và làm thương hiệu mới giúp vùng quê thoát nghèo từ cây trồng bản địa.

"Người Pháp đã mang hạt cà phê Arabica đến Sơn La, giờ là lúc chúng tôi mang cà phê đặc sản đi muôn nơi trên thế giới", chị Mòn cho biết.

Trở về sau chuyến tham quan, chị Mòn đến từng nhà vận động 14 chị em cùng nhau thành lập hợp tác xã với số vốn ban đầu hơn 500 triệu đồng. Chị xác định, muốn có sản phẩm chất lượng trước hết nguyên liệu đầu vào phải đảm bảo, chặt chẽ quy trình sản xuất.

"Chúng tôi áp dụng trồng cà phê theo tiêu chuẩn VietGAP, sản xuất hữu cơ, đặc biệt từ bỏ bón phân hóa học và không sử dụng thuốc diệt cỏ. Chị em thống nhất với nhau quy trình và có sự giám sát chặt chẽ, dần dần chúng tôi đã xây dựng được vùng nguyên liệu sạch cùng niềm tin sẽ thành công", chị Mòn cho biết.

Hợp tác xã xác định phương châm sản xuất tử tế đến từng hạt nên quy trình giám sát và hậu kiểm được thực hiện rất chặt chẽ. Chị Mòn cho biết, sở dĩ mọi người thống nhất đặt tên hợp tác xã là Ara-Tay vì Ara là viết tắt của cà phê Arabica còn Tay vừa có nghĩa là người Thái vừa có nghĩa là bàn tay với hàm ý bàn tay của người phụ nữ Thái sẽ nâng niu, chăm sóc cây cà phê và biến chúng thành đặc sản đưa tới người tiêu dùng.

"Cà phê Arabica hay còn gọi là cà phê chè có sắc nâu đặc trưng, vị chua thanh, đắng nhẹ và ngọt hậu mang sự đặc trưng khác biệt với cà phê Robusta. Có rất nhiều người chỉ thích hương vị cà phê Arabica vì vậy hợp tác xã quyết tâm xây dựng thương hiệu riêng cà phê của người Thái, hướng đến một phân khúc khách hàng riêng”, chị Mòn cho biết.

Đến cà phê đặc sản Việt Nam

Chuyến đi học hỏi kinh nghiệm tại Lâm Đồng đã mang lại cho chị Mòn "bồ" kiến thức, không chỉ ở cách trồng mà còn ở khâu chế biến, làm thương hiệu. Nếu như trước kia cà phê chỉ là cây trồng phụ, người dân vẫn nặng lòng với vụ lúa hơn thì nay đã khác, khi cà phê được chế biến thành đặc sản, giá cao gấp vài lần so với trước, giá trị hơn hẳn trồng lúa, trồng rau nhiều lần.

Chị Lường Thị Pành, thành viên HTX cho biết: Ngày xưa đến thời điểm cà phê chín chúng tôi hái tất không phân biệt quả xanh quả chín, thậm chí cả quả sâu nhưng nay thì khác, chỉ khi quả đạt độ chín 100% thì mới hái. Khi chế biến quả đảm bảo độ đường đạt trên 20%, thay thế quy trình chế biến ướt sang quy trình chế biến mật ong. Cà phê hái về phải trải qua quá trình ủ lên men sau đó mang đi phơi khô trong nhà màng rồi mới mang đi chế biến. Đặc biệt, trong quy trình sản xuất vỏ cà phê cũng được tận thu ủ làm phân bón hữu cơ hoặc được chế biến thành trà cascara (vỏ cà phê sấy khô).

Chị em phụ nữ bắt đầu làm quen với máy móc, công nghệ và những thuật ngữ trong ngành như rang đậm hay nhạt, hương vị socola, trái cây, không như trước kia chỉ cần có mùi vị cà phê là được. HTX còn trang bị đầu tư máy rửa hạt, mát xát vỏ, dây chuyền khép kín và xây dựng các kênh bán hàng trực tuyến.

Hiện nay, tổng diện tích trồng cà phê của HTX khoảng 200ha và hơn 300ha của các hộ vệ tinh liên kết. Các thành viên HTX cũng như hộ liên kết đều được cầm tay chỉ việc thống nhất quy trình sản xuất đảm bảo an toàn cho người sản xuất và người tiêu dùng. “Giá thành cà phê hái chọn lựa cao hơn hẳn chính là động lực để người dân không hái dạng cà phê xô nữa. Nhiều hộ trước đây nhổ bỏ cà phê đi trồng lúa thì nay trồng lại với số lượng nhiều hơn”, chị Mòn chia sẻ.

Hiện nay, bình quân mỗi năm HTX sản xuất và đưa ra thị trường khoảng 10 tấn cà phê nhân, xay cung cấp cho nhiều cửa hàng cà phê có tiếng ở Hà Nội, doanh thu khoảng 2 tỷ đồng/năm. Các dòng sản phẩm chính của HTX hiện nay là cà phê honey nhân xanh, natural nhân xanh, cà phê bột…

Chị Lò Thị Phong, xã Mường Chanh chia sẻ: Thiên nhiên ưu đãi và nằm ở vùng núi cao nên cà phê Sơn La thường chín muộn, cà phê thường thu hái từ khoảng tháng 10 đến tháng 2 năm sau. Chị em phụ nữ luôn đi theo phương châm “Tử tế đến từng hạt”, từ khâu nguyên liệu, sơ chế để có chất lượng tốt nhất. HTX chủ yếu chế biến theo 2 phương pháp là mật ong (honey) sẽ xát tách vỏ nhưng không loại bỏ lớp nhớt và natural là phơi nguyên trái trên giàn phơi trong nhà màng và cho ra hương vị khác nhau, giữ được hương vị trái cây in đậm trong từng hạt. Mấy năm nay, cà phê được mùa được giá nên đời sống của chị em khấm khá hơn trước rất nhiều.

Năm 2020 2 dòng cà phê đặc sản của HTX là honey và natural đã vinh dự lọt top 7 loại cà phê ngon nhất Việt Nam. 3 dòng cà phê honey, natural và cà phê phin giấy của HTX Ara-Tay cũng đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh năm 2026. Sản phẩm cà phê của Hợp tác xã Ara-Tay Coffee còn đạt chứng chỉ cà phê 4C (tiêu chuẩn bền vững trong ngành cà phê) và UTZ (tiêu chuẩn nông nghiệp bền vững, trách nhiệm). Hiện nay, các sản phẩm cà phê của HTX đã được xuất khẩu sang các nước châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc…

“Có được sự đổi thay rõ rệt như hôm nay, tôi cảm thấy rất vui mừng, phấn khởi. Cà phê không những giúp chị em có sinh kế ổn định mà còn giúp chị em được giao lưu, học hỏi cùng nhau và có tiếng nói hơn trong gia đình và xã hội”, chị Mòn tâm sự.

Từ khi được thành lập, HTX còn là một điểm thu hút du khách quốc tế đến tham quan cũng như các đoàn doanh nghiệp nước ngoài đến học hỏi mô hình như: Đoàn công tác của nghị sĩ Hoa Kỳ đến thăm tháng 8/2025; đoàn đại biểu đến từ Ethiopia đến trao đổi kinh nghiệm về lĩnh vực cà phê, trải nghiệm quy trình sản xuất, quảng bá sản phẩm của Ara-Tay vào tháng 9/2025; đoàn đại biểu đến từ Lào trong khuôn khổ "Dự án chuyển đổi Nông nghiệp sinh thái và hệ thống thực phẩm an toàn tại Việt Nam ASSET" hay tham gia Lễ hội Cà phê Việt – Trung lần thứ nhất năm 2025…

×