Những triều đại vĩ đại và tồi tệ nhất lịch sử Trung Hoa: Tây Tấn và Nam Tống gây tranh cãi?

Trong hơn 2.000 năm lịch sử quân chủ, Trung Hoa từng trải qua những thời kỳ huy hoàng đến mức hậu thế gọi đó là “thịnh thế”, nhưng cũng có những triều đại dù sở hữu tiền bạc, lãnh thổ hay nền văn hóa rực rỡ lại để đất nước rơi vào chiến tranh, chia cắt và ngoại xâm.

Nếu nhìn từ góc độ sức mạnh quốc gia, kinh tế, quân sự, văn hóa và cách cai trị, nhà Hán và nhà Đường thường được xem là hai trong những triều đại vĩ đại nhất. Ngược lại, Tây Tấn và đặc biệt là Nam Tống lại để lại những câu hỏi đầy tranh cãi về năng lực của giới cầm quyền.

Điều đáng nói là lịch sử không đơn giản chỉ có màu trắng và đen. Một triều đại có thể cực kỳ giàu có nhưng yếu về quân sự. Một triều đại có thể mạnh mẽ trên chiến trường nhưng lại bóp nghẹt tư tưởng. Và đôi khi, chính những điểm mạnh từng đưa một đế chế lên đỉnh cao lại trở thành nguyên nhân khiến nó suy yếu.

Những triều đại vĩ đại

Nhà Hán – nền móng của một Trung Hoa hùng mạnh

Nếu phải lựa chọn một trong những thời kỳ đầu tiên có thể gọi là “thời hoàng kim” của Trung Quốc, nhà Hán, đặc biệt là Tây Hán, gần như chắc chắn phải được nhắc đến.

Nhà Hán xuất hiện sau nhiều năm nội chiến và hỗn loạn. Điều đáng chú ý là những vị hoàng đế đầu thời kỳ này không lựa chọn cách bóc lột tối đa để nhanh chóng làm giàu cho triều đình. Ngược lại, chính sách thuế tương đối nhẹ được áp dụng nhằm giúp dân chúng và nền kinh tế có thời gian phục hồi.

Kết quả là dân số tăng mạnh, sản xuất phát triển và lãnh thổ Trung Hoa không ngừng mở rộng.

Nhưng nếu chỉ có kinh tế, nhà Hán chưa thể trở thành một đế chế được hậu thế nhắc đến hàng nghìn năm.

Thách thức lớn nhất của nhà Hán nằm ở phương Bắc: Hung Nô.

Trong nhiều thế hệ, các bộ lạc du mục Hung Nô liên tục gây sức ép lên biên giới phía bắc. Nhà Hán từng phải lựa chọn những biện pháp mềm mỏng, thậm chí chấp nhận hòa thân để duy trì ổn định. Nhưng về sau, cán cân quyền lực thay đổi.

Các chiến dịch quân sự quy mô lớn khiến Hung Nô suy yếu nghiêm trọng, mất dần khả năng đe dọa Trung Nguyên và cuối cùng phải di chuyển về phía khác.

Nhà Hán cũng mở rộng ảnh hưởng về phía tây. Việc kiểm soát các vùng đất phía Tây có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi đây là khu vực bảo vệ tuyến giao thương nối Trung Hoa với Trung Á và xa hơn nữa.

Đó chính là con đường sau này được biết đến với cái tên Con đường Tơ lụa.

Từ đây, hàng hóa, con người, văn hóa và ý tưởng bắt đầu lưu chuyển giữa Trung Hoa với Trung Á, Tây Á và thậm chí vươn tới thế giới La Mã.

Kinh tế nhà Hán vì thế trở nên vô cùng thịnh vượng. Tơ lụa Trung Hoa trở thành mặt hàng có giá trị cao, trong khi những sản phẩm và tư tưởng từ bên ngoài cũng theo các tuyến thương mại tiến vào Trung Quốc.

Văn học và nghệ thuật cũng phát triển mạnh.

Tuy nhiên, nhà Hán không hoàn toàn lý tưởng.

Một trong những mặt trái lớn là triều đình ngày càng ưu tiên Nho giáo và hạn chế ảnh hưởng của những trường phái tư tưởng khác. Điều này tạo ra một hệ thống tư tưởng có sức ảnh hưởng lâu dài, nhưng đồng thời cũng khiến không gian tư tưởng trở nên ít đa dạng hơn.

Dẫu vậy, di sản nhà Hán lớn đến mức tên gọi của nó vẫn còn tồn tại trong bản sắc của người Trung Quốc hiện đại.

Người Trung Quốc thuộc dân tộc đa số thường được gọi là người Hán.

Chỉ riêng điều đó cũng đủ cho thấy sức ảnh hưởng của triều đại này.

Nhà Đường – đỉnh cao của một đế chế mở cửa

Nếu nhà Hán đặt nền móng cho một Trung Hoa hùng mạnh thì nhà Đường thường được xem là một trong những đỉnh cao rực rỡ nhất.

Nhà Đường được thành lập năm 618 và bước vào thời kỳ cực thịnh từ thời Đường Cao Tông đến Đường Huyền Tông.

Điều khiến nhà Đường đặc biệt không chỉ nằm ở lãnh thổ hay quân đội mà còn ở sự cởi mở với thế giới bên ngoài.

Kinh đô Trường An khi ấy giống như một thành phố quốc tế khổng lồ. Người từ nhiều vùng đất khác nhau tìm đến đây: Nhật Bản, Tân La, Trung Á, các dân tộc du mục và thương nhân từ những vùng xa xôi.

Không khí đa văn hóa ấy tạo nên một xã hội hiếm thấy trong lịch sử Trung Hoa cổ đại.

Nhật Bản đặc biệt tích cực học hỏi nhà Đường. Các đoàn du học sinh liên tục được cử sang Trung Quốc để nghiên cứu chính trị, luật pháp, văn hóa và kiến trúc. Nhiều yếu tố của thành thị nhà Đường được tiếp thu và mô phỏng tại Nhật Bản.

Nhà Đường cũng sở hữu một nền kinh tế giàu mạnh, thương mại phát triển và kiểm soát hoặc gây ảnh hưởng rộng lớn tại Trung Á.

Nhưng thứ khiến hậu thế say mê nhất có lẽ là văn hóa.

Đây là thời đại của Lý Bạch, Đỗ Phủ và hàng loạt thi nhân, văn nhân nổi tiếng. Thơ Đường trở thành một trong những đỉnh cao của văn học cổ điển Trung Hoa.

Không chỉ văn học, thư pháp của Nhan Chân Khanh, Liễu Công Quyền cùng nghệ thuật, kiến trúc và nhiều lĩnh vực khác cũng đạt trình độ cao.

Nhưng một đế chế rộng lớn như vậy không thể tồn tại nếu thiếu sức mạnh quân sự.

Và nhà Đường cũng sở hữu một quân đội đáng gờm.

Những chiến công của các danh tướng như Lý Tĩnh trở thành huyền thoại. Ông từng tiến hành chiến dịch đánh úp người Đột Quyết và bắt sống khả hãn.

Những câu chuyện về Tiết Nhân Quý với hình tượng “ba mũi tên định Thiên Sơn” cũng được truyền tụng qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, điều đáng chú ý là nhà Đường không quá khép kín về nguồn gốc của những người được trao quyền.

Triều đình từng sử dụng nhiều quan lại có nguồn gốc ngoại tộc. Có những tướng lĩnh nổi tiếng không phải người Hán, nhưng vẫn được giao quyền chỉ huy quân đội.

Chẳng hạn, có Ca Thư Hàn mang nguồn gốc Đột Quyết và Cao Tiên Chi, một danh tướng có nguồn gốc Cao Câu Ly.

Đây là điểm rất đặc biệt.

Trong nhiều xã hội quân chủ, việc trao quyền lực quân sự cho người ngoại tộc luôn khiến triều đình lo ngại. Nhưng nhà Đường, ít nhất trong những giai đoạn mạnh nhất, đủ tự tin để sử dụng nhân tài bất kể xuất thân.

Chính sự cởi mở ấy góp phần tạo nên sức hấp dẫn đặc biệt của đế chế.

Nhà Đường không chỉ giàu, mạnh mà còn tự tin trước thế giới.

Ảnh hưởng của nhà Đường lan rộng tới Trung Á và đối đầu với các thế lực lớn như đế chế Ả Rập.

Ngày nay, dấu ấn của nhà Đường vẫn còn rất rõ. Nhiều cộng đồng người Hoa ở nước ngoài vẫn sử dụng tên “Đường nhân”, các khu phố người Hoa thường được gọi là Chinatown, còn một số phong cách trang phục, kiến trúc mang màu sắc Trung Hoa cũng gắn với chữ “Đường”.

Đó là minh chứng rằng sức ảnh hưởng của nhà Đường không chấm dứt cùng với triều đại này.

Những triều đại tồi tệ và nghịch lý lịch sử

Tây Tấn – thống nhất rồi tự hủy diệt

Tây Tấn ban đầu đáng lẽ phải là một triều đại đầy hứa hẹn.

Sau thời kỳ Tam Quốc kéo dài, nhà Tấn cuối cùng thống nhất Trung Hoa. Một đất nước kiệt quệ vì chiến tranh lẽ ra phải bước vào thời kỳ phục hồi.

Nhưng điều đó đã không xảy ra.

Vấn đề bắt đầu từ chính hoàng tộc.

Giới quý tộc và hoàng thân ngày càng chìm trong xa hoa, tranh giành quyền lực và lợi ích. Tiền bạc của quốc gia bị tiêu hao trong cuộc sống xa xỉ của tầng lớp thống trị.

Sau khi vị hoàng đế đầu tiên qua đời, những thành viên trong hoàng tộc nhanh chóng lao vào cuộc tranh giành quyền lực.

Cuộc nội chiến kéo dài hàng thập niên khiến một quốc gia vừa thống nhất lại tiếp tục bị chính người trong nhà xé nát.

Quân đội suy yếu, dân chúng chết chóc, kinh tế kiệt quệ.

Và khi Trung Hoa đang tự làm suy yếu mình, các thế lực du mục phương Bắc bắt đầu tràn xuống.

Tây Tấn nhanh chóng sụp đổ.

Nghịch lý nằm ở chỗ: triều đại này đã làm được điều mà nhiều người mong muốn nhất — thống nhất đất nước — nhưng lại không đủ khả năng giữ gìn thành quả ấy.

Nam Tống – giàu có nhưng luôn sống trong thế yếu

Trường hợp nhà Tống, đặc biệt là Nam Tống, lại càng nghịch lý.

Đây là một trong những thời kỳ kinh tế phát triển mạnh nhất trong lịch sử Trung Hoa. Thành thị đông đúc, thương mại phát triển, sản xuất thủ công nghiệp tiến bộ và nền kinh tế tạo ra lượng của cải khổng lồ.

Có những ước tính rất cao về tỷ trọng kinh tế của nhà Tống trong nền kinh tế thế giới thời đó, dù các con số cụ thể vẫn còn gây tranh luận.

Nhưng một quốc gia giàu có không đồng nghĩa với một quốc gia mạnh.

Đây chính là bi kịch của nhà Tống.

Giới cầm quyền thường đặc biệt lo sợ quyền lực quân sự của các tướng lĩnh. Vì thế, triều đình tìm cách kiểm soát quân đội chặt chẽ, khiến sức mạnh của các tướng bị hạn chế.

Khi đối mặt với những đối thủ quân sự mạnh, triều đình nhiều lần lựa chọn nhượng bộ thay vì đối đầu trực diện.

Trong những trường hợp nghiêm trọng, thậm chí có những tướng lĩnh có năng lực bị loại bỏ hoặc xử lý chỉ để đổi lấy sự hòa hoãn với đối phương.

Đó là quyết định có thể giúp triều đình tránh một cuộc chiến ngay trước mắt, nhưng lại khiến đất nước ngày càng mất khả năng tự vệ.

Hệ quả là nhà Tống liên tục phải đối mặt với sức ép từ các thế lực phương Bắc.

Cuối cùng, nhà Tống mất phần lớn lãnh thổ phía bắc và triều đình phải lui xuống phía nam, hình thành Nam Tống.

Điều đáng buồn là trong khi dân chúng vẫn tạo ra của cải, thương mại và văn hóa phát triển mạnh, chính quyền trung ương lại không thể chuyển hóa sức mạnh kinh tế ấy thành sức mạnh quân sự tương xứng.

Đó là một trong những nghịch lý lớn nhất của lịch sử Trung Hoa:

Một quốc gia có thể rất giàu nhưng vẫn yếu.

Và khi giới cầm quyền đặt nỗi sợ mất quyền lực lên trên yêu cầu bảo vệ đất nước, người chịu hậu quả cuối cùng lại chính là dân chúng.

Vĩ đại hay tồi tệ đôi khi chỉ cách nhau một bước

Nhìn lại bốn trường hợp trên, có thể thấy lịch sử không vận hành theo một công thức đơn giản.

Nhà Hán vĩ đại nhờ biết phục hồi đất nước, mở rộng lãnh thổ, đánh bại những mối đe dọa phương Bắc và thúc đẩy thương mại.

Nhà Đường đạt đến đỉnh cao nhờ sức mạnh quân sự, kinh tế giàu có, văn hóa rực rỡ và một xã hội tương đối cởi mở với thế giới bên ngoài.

Ngược lại, Tây Tấn tự hủy hoại thành quả thống nhất bằng những cuộc tranh giành quyền lực trong hoàng tộc.

Còn Nam Tống cho thấy một nghịch lý khác: giàu có và văn minh đến đâu cũng không thể bảo đảm an toàn nếu nhà nước không có đủ sức mạnh để bảo vệ chính mình.

Có lẽ đây mới là bài học sâu sắc nhất ẩn sau những trang sử tưởng như chỉ kể về các hoàng đế và chiến tranh.

Một triều đại không được nhớ đến chỉ vì nó giàu hay mạnh. Nó được nhớ đến bởi cách những người cầm quyền sử dụng sự giàu có và sức mạnh ấy.

Nhà Hán và nhà Đường biến sức mạnh thành ảnh hưởng.

Tây Tấn biến quyền lực thành nội chiến.

Nam Tống biến sự giàu có thành một nghịch lý: có tiền nhưng thiếu sức mạnh để bảo vệ chính mình.

Và trong lịch sử đế chế, đôi khi khoảng cách giữa “vĩ đại” và “tồi tệ” không nằm ở việc một triều đại sở hữu bao nhiêu tài nguyên, mà nằm ở việc người đứng trên ngai vàng đã làm gì với những thứ nằm trong tay mình.

×