Ninh Bình nỗ lực bảo tồn voọc mông trắng: "Cuộc đua" nghẹt thở cứu loài linh trưởng quý hiếm trước nguy cơ tuyệt chủng

Voọc mông trắng được đặt theo tên nhà sinh học Pháp và cuộc khủng hoảng suy giảm 50% số lượng

Theo ông Tilo Nadler - chuyên gia bảo tồn linh trưởng, voọc mông trắng được phát hiện lần đầu tiên vào năm 1930 trong một chuyến thám hiểm do nhà sinh học người Pháp Jean Delacour dẫn đầu. Để vinh danh ông, loài này đã được đặt tên theo tiếng Anh là Delacour's langur.

Những mẫu vật đầu tiên - hai bộ da được thu thập từ một thợ săn địa phương ở thị trấn Hội Xuân (nay là xã Hồi Xuân, tỉnh Thanh Hóa), thuộc khu vực Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông ngày nay.

Sau cột mốc đó, thế giới gần như "mất dấu" loài linh trưởng này suốt hơn nửa thế kỷ. Phải đến năm 1987, khi những con động vật hoang dã còn sống được quan sát thấy tại Vườn Quốc gia Cúc Phương (nằm trên địa giới 3 tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ), giới khoa học mới vỡ òa.

Phát hiện mang tính lịch sử này đã thúc đẩy Hội Động vật học Frankfurt (Đức) khởi động Chương trình bảo tồn linh trưởng Việt Nam, với trọng tâm cốt lõi là giải cứu loài voọc mông trắng.

Thông qua các cuộc khảo sát sâu rộng vào thập niên 1990, các nhà khoa học xác định được 16 quần thể biệt lập với tổng số khoảng 300 con. Tuy nhiên, đó cũng là giai đoạn đen tối của loài này. Nạn săn bắn trộm diễn ra tàn khốc và phổ biến. Những con voọc tội nghiệp bị hạ sát chủ yếu để làm chiến lợi phẩm hoặc nấu cao phục vụ y học cổ truyền.

Chuyên gia Tilo Nadler chia sẻ: “Trong suốt 10 năm đầu điều tra thực địa (1990-1999), chúng tôi đã thu thập số liệu được hơn 300 con voọc mông trắng bị giết hại. Nhưng con số thực tế chắc chắn còn cao hơn nhiều! Điều này đồng nghĩa với việc tổng số lượng voọc mông trắng của toàn quần thể đã bị kéo giảm tới 50%”.

Chính áp lực của nạn săn bắn và sự khan hiếm nghiêm trọng đã khiến voọc mông trắng bị xếp vào danh mục Cực kỳ Nguy cấp (CR) trong cả Sách đỏ Việt Nam lẫn Sách đỏ Thế giới (IUCN). Đáng báo động hơn, đây còn là một trong 25 loài linh trưởng có nguy cơ bị tuyệt chủng cao nhất trên hành tinh.

Bức tranh phân bố manh mún của 11 quần thể voọc mông trắng đã bị xóa sổ hoàn toàn

Dù vùng phân bố lý thuyết của voọc mông trắng nằm trong diện tích khoảng 4.000 km², sinh cảnh sống thực tế của chúng lại vô cùng ngặt nghèo: chỉ giới hạn ở các thành tạo núi đá vôi hiểm trở với tổng diện tích chưa đầy 20.000 ha thuộc địa phận các tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa, Phú Thọ và thủ đô Hà Nội.

Sự thu hẹp sinh cảnh cùng nạn săn trộm cực đoan đã dẫn đến kết cục bi thảm: Tính đến khoảng năm 2010, 11 trong số 16 quần thể biệt lập ban đầu đã bị tuyệt chủng hoàn toàn. Hiện nay, ngoài tự nhiên chỉ còn sót lại đúng 5 quần thể và 2 quần thể đang được quản lý trong môi trường bán hoang dã/nuôi nhốt.

Bản đồ sinh tồn của 5 quần thể tự nhiên hiện tại hiện rõ sự chia cắt nghiêm trọng. Cụ thể, quần thể 1 (lớn nhất - khoảng 240 con), cư ngụ tại Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long (Ninh Bình) và rừng phòng hộ Lạc Thủy (Khu phức hợp núi đá vôi Đồng Tâm/Lạc Thủy). Trong đó, vùng Vân Long sở hữu lõi quần thể hơn 200 con, hợp nhất với khoảng 40 con ở rừng phòng hộ Lạc Thủy.

Quần thể 2 (lớn thứ hai - khoảng 120 con), nằm tại Rừng phòng hộ Kim Bảng (Hà Nam cũ). Quần thể này đã và đang chịu áp lực cực kỳ nặng nề trong nhiều thập kỷ do sinh cảnh bị tàn phá dữ dội bởi hoạt động khai thác đá phục vụ công nghiệp sản xuất xi măng.

Quần thể 3 (khoảng dưới 40 con), hiện sinh sống tại rừng phòng hộ Đồng Thái (Khu phức hợp núi đá vôi Yên Mô/Đồng Thái, Ninh Bình). Cách đây 20 năm, vùng đá vôi bên phía Thanh Hóa từng ghi nhận có voọc, nhưng do hoạt động khai thác đá xi măng quy mô công nghiệp lớn tại đây, chúng phần lớn đã mất môi trường sống hoặc phải di cư qua ranh giới hành chính để sang phía Ninh Bình. Quần thể này hoàn toàn không thể kết nối với các vùng khác, biến thành một quần thể dự trữ biệt lập.

Quần thể 4 (khoảng dưới 20 con), gồm một nhóm nhỏ sinh tồn tại Khu rừng đặc dụng Hương Sơn (Khu rừng Văn hóa, Lịch sử Hương Sơn/Chùa Hương, Hà Nội).

Quần thể 5 (khoảng 10 con), đây được xem là quần thể siêu nhỏ còn sót lại tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông (Thanh Hóa). Vì khoảng cách địa lý quá xa, nhóm này không có khả năng kết nối với các quần thể khác và được xem là một quần thể dự trữ.

Bên cạnh đó, các quần thể không sống trong tự nhiên bao gồm quần thể 6 tại Trung tâm Cứu hộ Linh trưởng Nguy cấp (Vườn Quốc gia Cúc Phương) với 19 con; và quần thể 7 thuộc Chương trình tái hoang dã tại Di sản Thế giới Tràng An (Ninh Bình).

Theo Kế hoạch hành động khẩn cấp Bảo tồn Linh trưởng được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt năm 2017, chương trình tái hoang dã tại Tràng An đã chính thức triển khai vào năm 2020. Từ 3 con voọc mông trắng sinh trưởng trong môi trường nuôi nhốt được chuyển đến đảo Ngọc, đến nay quần thể này đã sinh sôi, phát triển lên 8 con.

Khẩn cấp thành lập các khu bảo tồn và thiết lập hành lang xanh cho loài linh trưởng đặc hữu voọc mông trắng

Trước thực trạng các quần thể bị chia cắt và đe dọa nghiêm trọng, các chuyên gia quốc tế và nhà bảo tồn đã đưa ra các nhóm giải pháp mang tính sống còn, cần được triển khai ngay lập tức:

Một, nâng hạng bảo vệ và thống nhất quản lý hành chính. Việc nâng cấp tình trạng bảo vệ rừng cho 4 khu vực có quần thể tự nhiên là vô cùng cấp thiết, bao gồm: Rừng phòng hộ Lạc Thủy, Rừng phòng hộ Kim Bảng, Rừng phòng hộ Đông Thái và Rừng đặc dụng Hương Sơn (nâng hạng thành Khu bảo tồn thiên nhiên hoặc Khu bảo tồn loài và sinh cảnh).

Đặc biệt, cần khẩn thiết thống nhất hành chính và quản lý chung khu vực đá vôi Đồng Tâm (hiện thuộc tỉnh Phú Thọ) với Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long để tạo ra một vùng hành lang an toàn toàn diện.

Hai, thiết lập các "hành lang xanh" sinh tồn để cứu các quần thể khỏi thảm họa suy thoái cận huyết do cô lập, cần khảo sát kỹ lưỡng và thiết lập các hành lang xanh kết nối khả thi giữa: Khu bảo tồn đất ngập nước Vân Long và Rừng phòng hộ Kim Bảng; Rừng đặc dụng Hương Sơn với Khu du lịch Tam Chúc và Rừng phòng hộ Kim Bảng.

Ba, tối ưu hóa chương trình nhân giống và tái hoang dã tại Tràng An. Giới chuyên gia khẳng định, việc tiếp tục duy trì chương trình nhân giống nuôi nhốt thuần túy tại Trung tâm Cứu hộ linh trưởng nguy cấp dài hạn không phải là lựa chọn tối ưu, do nguy cơ vật nuôi bị nhiễm ký sinh trùng gây tử vong.

Thay vào đó, giải pháp mang tính bền vững là cần dồn lực đầu tư, hỗ trợ cho chương trình tái hoang dã lâu dài tại Di sản Thế giới UNESCO Tràng An. Các hoạt động cấp thiết bao gồm việc di dời động vật sang các hòn đảo khác trong quần thể danh thắng và tiếp tục ghép đàn.

Để làm được điều này, việc chuẩn bị các thủ tục di dời động vật từ tự nhiên tốt nhất là từ “cội nguồn” Khu bảo tồn Vân Long cần phải được kích hoạt ngay trong năm nay.

Cuộc đua giành lại sự sống cho voọc mông trắng khỏi bàn tay tuyệt chủng không còn là câu chuyện riêng của các nhà khoa học, mà là sứ mệnh khẩn cấp của chính quyền các địa phương, đặc biệt là tỉnh Ninh Bình. Bảo vệ được loài linh trưởng đặc hữu này chính là bảo vệ uy tín và cam kết của Việt Nam đối với nền đa dạng sinh học toàn cầu.

(Thông tin được khai thác từ bài tham luận của ông Tilo Nadler - chuyên gia bảo tồn linh trưởng tại Hội thảo quốc tế: “Đánh giá các giá trị nổi bật toàn cầu và định hướng xây dựng Hồ sơ đề cử Di sản thế giới khu Cảnh quan văn hóa sinh thái voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc”, tổ chức tại tỉnh Ninh Bình).

×