Nông hộ Việt Nam - 40 năm Đổi mới: 1.000 mẫu ruộng, 160 tấn lúa và 3kg thóc (Bài 1)

LTS: 40 năm trước, kinh tế Việt Nam đứng trước ngưỡng cửa đổi thay mà nông nghiệp chính là chìa khóa mở cánh cửa Đổi mới. Từ những cuộc “xé rào” đầy dũng cảm của các nông hộ ở Vĩnh Phú, Hải Phòng cho đến bản “Hiến pháp nông nghiệp” – Khoán 10 ra đời, nông dân Việt Nam đã thực hiện một cuộc cách mạng, từ vị thế những người làm thuê trên chính mảnh ruộng của mình trở thành những chủ thể tự chủ. Từ chỗ “lo ăn từng bữa” trở thành những người góp phần đảm bảo an ninh lương thực quốc gia, đưa Việt Nam gia nhập "câu lạc bộ" những cường quốc xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới.

Điều đáng nói, sự "lớn lên" của nông hộ sau 40 năm Đổi mới không chỉ đo bằng sản lượng lúa, kim ngạch xuất khẩu hay những ngôi nhà cao tầng mọc lên ở nông thôn; mà sự thay đổi lớn nhất nằm ở tư duy của nông dân. Đó là hành trình từ tư duy "ăn đong" sang tư duy sản xuất hàng hóa; từ kinh nghiệm "trông trời trông đất" sang làm chủ công nghệ số; và từ những hộ sản xuất nhỏ lẻ, manh mún sang những doanh nhân nông nghiệp, thâm nhập sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Phát biểu tại buổi làm việc với Ban Chỉ đạo tổng kết 40 năm Đổi mới (ngày 27/2/2025), Tổng Bí thư Tô Lâm đã nhấn mạnh: “Phải đánh giá thật khách quan để định vị rõ chúng ta đang ở đâu, trình độ phát triển đang ở mức độ nào, có những giải pháp đúng để triển khai, không tô hồng thành tích nhưng cũng không bi quan chỉ thấy được tồn tại, hạn chế mà không đánh giá đúng thành tích, kết quả toàn Đảng, toàn dân và toàn quân ta đã nỗ lực phấn đấu đạt được”.

Với tinh thần ấy, loạt bài “Nông hộ Việt Nam 40 năm Đổi mới” sẽ đi sâu vào những câu chuyện đời thường nhưng rất đỗi phi thường, những số phận gắn liền với từng nhát cuốc, từng mã số vùng trồng, để thấy rằng: Khi sức dân được khơi thông bởi những chính sách đúng và trúng, nông dân không chỉ là "trụ đỡ" lúc gian nan, mà chính là những người viết tiếp khát vọng hùng cường cho dân tộc.

Loạt bài một lần nữa khẳng định sự sáng suốt của Đảng trong việc ban hành các nghị quyết chuyên đề về nông nghiệp – nông dân – nông thôn, từ Nghị quyết 10-NQ/TW ngày 5/4/1988 đặt nền móng cho quá trình đổi mới quản lý nông nghiệp, đánh thức sức sản xuất và kho báu trên mỗi cánh đồng đến Nghị quyết 19-NQ/TW về phát triển một nền nông nghiệp hiện đại, nông dân văn minh và nông thôn trở thành nơi đáng sống và sự vận dụng sáng tạo, linh hoạt của từng địa phương… Tất cả đều nhằm mục đích cuối cùng đó là: giúp đời sống người nông dân ngày càng ấm no, đất nước ngày càng giàu mạnh.

Bài 1: 1.000 mẫu ruộng, 160 tấn lúa và 3kg thóc

Đã hơn 40 năm trôi qua kể từ ngày ông Phạm Hồng Thưởng, Nguyên Bí thư Đảng ủy xã Đoàn Xá cũ (nay là xã Kiến Hải, TP. Hải Phòng) đưa ra quyết định “tày trời”: tự khoán ruộng cho xã viên. Đứng trước rất nhiều áp lực, trong đó có cả việc bị kiểm điểm, kỷ luật, ông Thưởng vẫn lựa chọn: “Làm sao để người dân no bụng trước đã”. Ông chỉ không ngờ rằng, quyết định ngày ấy trở thành tiền đề mở ra trang mới trong lịch sử phát triển của đất nước sau này.

Ông chủ nhiệm khoai lang

Vụ mùa năm 1976, trời rét như cắt da cắt thịt, 1.000 mẫu ruộng của HTX Đoàn Xá bị bỏ hoang tới hơn một nửa. Trời lại hạn hán, mất mùa, 1.000 mẫu mà chỉ thu được 160 tấn thóc, trừ thuế rồi quỹ lúa giống, xã viên được chia 3kg thóc/người/tháng. Thời điểm đó, cả xã có khoảng 60 hộ gia đình phải đi ăn xin. Dân ngao ngán, cán bộ Đảng viên thì phân tán tư tưởng. Vụ chiêm mất mùa nên vụ mùa năm 1977 người ta bỏ ruộng không làm nữa. Cán bộ huy động dân không được. Hợp tác xã đứng bên bờ vực tan vỡ.

Ông Phạm Hồng Thưởng khi ấy là Bí thư Đảng ủy kiêm Chủ nhiệm HTX Đoàn Xá – người đứng mũi chịu sào và cũng hứng luôn cả những cơn “giận dữ” của xã viên. "Người ta chửi tôi là ông chủ nhiệm khoai lang, ông chủ nhiệm nghèo, đói, dốt không biết làm, bực lắm nhưng đành im” – ông Thưởng ngậm ngùi nhớ lại.

Đứng trước tình cảnh đó, Đảng ủy xã họp bàn xin ý kiến đảng viên, xã viên. Những người tích cực tiên tiến đề nghị: "Các ông phải khoán cho xã viên, ai làm tốt thì hưởng nhiều, ai không làm thì nhịn. Đấy là đúng theo quy luật của chủ nghĩa xã hội: làm nhiều hưởng nhiều, làm ít hưởng ít". Bộ phận tiêu cực lại gàn: "Thôi các ông chia hợp tác xã ra như cũ cho dễ quản". Còn một bộ phận đi ăn xin, đi chợ kiếm ăn chẳng tham gia gì.

Đảng ủy rối như canh hẹ, họp đi họp lại không biết bao lần. Nếu khoán thì sai chính sách, sai đường lối, vì đường lối lúc bấy giờ chỉ cho khoán việc chứ cấm khoán sản phẩm. Nhưng nếu không khoán, ruộng lại bị bỏ hoang. “Huyện thì xa, dân thì gần. Dân họ chửi ác lắm, chỉ có cán bộ gần dân phải nghe thôi”.

Thế rồi ngày 10/6/1977 trước khi vụ mùa bắt đầu, Ban Thường vụ Đảng ủy Đoàn Xá gồm 5 người ra quyết định: khoán ruộng cho dân. “Chúng tôi không dám khoán nhiều vì sợ sai đường lối và bàn với nhau ra nghị quyết... miệng thôi, không ghi vào sổ. Mỗi lao động được khoán nửa sào (tương đương 180m2). Quy định 70kg/sào/vụ nộp cho HTX để đóng thuế, làm vượt bao nhiêu hưởng 100%” – ông Thưởng kể.

Khi đưa ra hội nghị quân chính, ai cũng nhất trí rào rào vì dân đang cần. Các đội huy động cả người già, trẻ con, học sinh ra làm vì là ruộng của nhà mình rồi. “Thực ra Đảng ủy chỉ khoán nửa sào, nhưng về đội lại khoán thêm mình không biết được. Xã giấu huyện, đội lại giấu xã. Thế là vụ mùa năm 1977, 1.000 mẫu cấy kín hết” – giọng ông Thưởng bỗng nhẹ như tiếng thở phào.

Năng suất lúa tăng lên, dân phấn khởi. Sang năm 1978 lại khoán thêm nửa sào, nhưng đây cũng là quãng thời gian Đảng ủy Đoàn Xá và cá nhân ông Thưởng phải đối mặt với “cuộc chiến bảo vệ khoán chui” vô cùng ác liệt.

Những Nghị quyết ra đời từ thực tiễn đời sống, nông dân được giải phóng rồi!

Tiếp mạch câu chuyện với chúng tôi, ông Thưởng kể: “Giấu làm sao được mãi, huyện biết ngay, liên tục giục chúng tôi phải sửa sai. Chúng tôi đứng lên hứa sửa nhưng cứ sáng hứa tối làm. Cán bộ thanh tra, quân sự về nằm vùng cả tuần, có ông thanh tra gặp tôi bảo: "Các ông qua chiến trường không chết, giờ về nông thôn cẩn thận vấp cọng rơm mà chết đấy".

Lúc ấy tất cả các phong trào như: năng suất, đóng thuế, tuyển quân... Đoàn Xá đều dẫn đầu huyện nhưng mỗi tội làm sai đường lối nên chả được chế độ gì, thậm chí đảng viên cũng không được phát thẻ Đảng. Đi họp trên huyện, ông Thưởng bị rêu rao là "thằng làm sai đường lối", “tôi toàn phải ngồi cuối không dám thò mặt ra. Đến năm 1979 tôi bị đưa ra Huyện ủy kiểm điểm, chuẩn bị kỷ luật rồi...”.

May cho ông Thưởng, tháng 3/1980 chia tách huyện, Kiến Thụy nhập với Đồ Sơn thành huyện Đồ Sơn. Bí thư mới là ông Nguyễn Đình Nhiên ở thành phố về. Kể lại lần gặp tân Bí thư huyện, ông Thưởng vẫn còn nguyên sự xúc động: “Ngày 20/4 ông Nguyễn Đình Nhiên về ngủ lại nhà tôi. Lần đầu tiên có cán bộ huyện về cơ sở mà lại ngủ ở nhà dân. Buổi tối cơm nước xong, ông Nhiên hỏi tôi làm gì mà ghê gớm thế. Tôi bảo nếu anh em thề sống chết có nhau thì tôi kể. Và tôi kể hết chuyện khoán chui, chuyện xã bị đình chỉ phát thẻ Đảng (đáng lẽ phát mùng 3/2/1980)... Sáng hôm sau ông ấy đi thăm đồng, thấy lúa tốt bời bời, ông ấy bảo: "Tớ ủng hộ. Tớ về họp Thường vụ huyện rồi báo cáo Thành ủy xin phép khoán cho toàn huyện".

Và ông Nhiên làm thật, ông về báo cáo Bí thư Thành ủy Bùi Quang Tạo và Chủ tịch Đoàn Duy Thành. Cả 2 ông đồng tình cho Đồ Sơn làm điểm. Huyện ủy Đồ Sơn ra Nghị quyết số 05 (tháng 6/1980) về khoán sản phẩm 50% diện tích. Ngay sau đó, Thành phố cử người về nghiên cứu, đến tháng 7/1980 Thành ủy Hải Phòng ra Nghị quyết 24 cho khoán 100% diện tích. Sau đó, ông Nguyễn Đình Nhiên đích thân xuống phát thẻ Đảng cho đảng viên Đoàn Xá vào ngày 19/5.

Khi phong trào phát triển, Trung ương bắt đầu về kiểm tra. Từ Ban Nông nghiệp Trung ương, Viện Kinh tế đến Ban Kinh tế Trung ương đều cử cán bộ về. Có người còn đe dọa không chấp nhận tư tưởng "mèo trắng mèo đen miễn bắt được chuột". Nhưng riêng ông Lê Nhật Quang (Phó ban Kinh tế Trung ương) về nằm cả tháng rồi kết luận: "Các cậu to gan thật, nhưng tớ ủng hộ. Tớ sẽ thuyết phục ông Nguyễn Quang Huy (Trưởng ban)".

Cứ thế, câu chuyện “khoán chui” lan rộng thành phong trào, nhiều đoàn từ Liên Xô (cũ), Campuchia, các tỉnh miền Nam cũng ra thăm. Và đến 13/1/1981, Ban Bí thư ra Chỉ thị 100 về khoán sản phẩm 100% trên cả nước bà con mới thở phào, bảo nhau: "Nông dân được giải phóng rồi!".

Đến năm 1988, Bộ Chính trị ra Nghị quyết số 10-NQ/TW về đổi mới quản lý nông nghiệp với mục tiêu phát huy được mọi tiềm năng của các thành phần kinh tế, các vùng, các ngành; chuyển nền nông nghiệp nước ta còn mang nặng tính chất tự cung, tự cấp ở nhiều vùng sang sản xuất hàng hoá theo hướng chuyên môn hoá kết hợp kinh doanh tổng hợp phù hợp với đặc điểm tự nhiên, kinh tế, xã hội của từng vùng, từng bước đưa nông nghiệp lên sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa; nhằm giải quyết nhu cầu cơ bản về lương thực, thực phẩm, tăng thêm nguyên liệu cho công nghiệp, hàng hoá cho tiêu dùng và xuất khẩu.

Và chỉ sau đó một năm, đến năm 1989, những hạt gạo Việt đầu tiên đã theo chân các con tàu rẽ sóng đến với thị trường thế giới.

Chỉ thị 100-CT/TW ra đời ngày 13/01/1981 là sự thừa nhận bản lĩnh chính trị trước áp lực từ thực tiễn "khoán chui" đang diễn ra mạnh mẽ tại Hải Phòng và Vĩnh Phú. Chỉ thị nêu rõ nhiệm vụ: "Mở rộng hình thức khoán sản phẩm cuối cùng đến nhóm và người lao động". Việc áp dụng Chỉ thị 100 không chỉ là giải pháp tình thế mà còn là sự khởi đầu cho quá trình phi tập trung hóa trong quản trị nông nghiệp, giúp khôi phục niềm tin của người nông dân vào mô hình kinh tế tập thể sau nhiều năm trì trệ.

Vận dụng chính sách linh hoạt, phù hợp

Nếu như 40 năm trước, thế hệ cha ông như ông Phạm Hồng Thưởng phải “xé rào” thực hiện khoán chui để thoát cảnh thiếu đói, thì nay, những người nông dân trên quê hương Đoàn Xá không cần phải “làm chui” bất cứ thứ gì. Họ được “cởi trói” bằng hàng loạt những chính sách rất thông thoáng, linh hoạt trong phát triển kinh tế nói chung, phát triển nông nghiệp nói riêng, mà nói như chị Phạm Thị Thương ở thôn Đoan Xá 3 là “chỉ sợ không có sức mà làm”.

Thời điểm diễn ra cuộc xé rào khoán chui ở quê hương, chị Thương mới tầm 8-9 tuổi nhưng đã biết giúp mẹ gánh phân, cấy lúa. Chị kể, ngoài giờ đi học thì đứa trẻ nào cũng được bố mẹ huy động ra đồng phụ giúp. “Tôi còn nhớ mẹ tôi bảo: ruộng bây giờ là của nhà mình rồi, chỉ cần chăm chỉ là không lo đói nữa”. Ngày ấy nhà chị Thương được khoán 3 sào ruộng, sau một vụ thành công, nhà chị được khoán thêm 3 sào nữa. “Cái bữa cơm trắng đầu tiên sau một thời gian dài ăn cơm độn thật khó diễn tả thành lời, tôi không bao giờ quên những tháng ngày đó” – giọng chị khẽ nghẹn lại.

Giờ thì chị Thương đã trở thành một “đại điền” chủ thế hệ mới khi canh tác 80 mẫu lúa (tương đương gần 30 ha). Mỗi năm sản xuất 2 vụ, vụ đông xuân cấy giống nếp đầu đen và nếp vàng 1; vụ hè thu cấy nếp Thái Bình. Như vụ đông xuân năm 2025, chị Thương thu 1,1 tỷ, sau khi trừ 600 triệu chi phí sản xuất, chị lãi 500 triệu đồng.

Lý giải về việc nhận số diện tích “khổng lồ” trên, chị Thương chỉ cười: “Nhà nước có chính sách khuyến khích, hỗ trợ hết rồi, tội gì mình không hưởng”. Hóa ra ngay từ năm 2003, người phụ nữ nhỏ bé này đã rất thức thời sắm máy cày cầm tay để việc cày cấy bớt nặng nhọc. Đến năm 2014, tình trạng bỏ ruộng bắt đầu xuất hiện ở Đoàn Xá, nhiều hộ đi làm thuê, vào nhà máy chứ không còn mặn mà với ruộng đồng. Là người ham làm, thấy đất bị bỏ hoang, chị Thương bắt đầu thuê lại ruộng của người dân trong xã.

Đến năm 2019, TP. Hải Phòng có chính sách hỗ trợ vốn cho người dân mua máy gặt với lãi suất 0% trong 2 năm. Không bỏ lỡ cơ hội, chị làm luôn hồ sơ gửi UBND xã Đoàn Xá xin được hỗ trợ. Có thêm máy gặt đập, chị Thương tiếp tục thuê lại ruộng ở một số xã khác để mở rộng sản xuất.

Sau 2 năm trả được tiền vay vốn mua máy gặt đập, thành phố lại có chương trình hỗ trợ, chị lại làm hồ sơ và được phê duyệt. Chị mua thêm một 1 máy lồng và 1 máy gặt và tiếp tục nhận thêm ruộng từ những hộ dân bỏ hoang. “Nếu dân tiếp tục bỏ ruộng, tôi vẫn sẽ nhận, giờ có máy móc hỗ trợ rồi, chưa kể khó đâu thì Nhà nước tháo gỡ đó, chỉ mong có sức khỏe mà làm thôi” – chị Thương hồ hởi nói về dự định trong thời gian tới.

Cũng thụ hưởng sự linh hoạt và ưu đãi trong chính sách phát triển nông nghiệp, HTX Nuôi trồng thủy sản Ba Thôn (xã Kiến Hải) được hình thành từ chủ trương dồn điển đổi thửa, chuyển đổi các diện tích canh tác kém hiệu quả sang mô hình kinh tế hiệu quả cao hơn.

Từ 7 thành viên ban đầu, nay HTX đã có hơn 20 thành viên, sở hữu 30ha mặt nước nuôi trồng thủy sản và 6 ha trồng ổi. Tiếng là thành lập từ năm 2021, nhưng theo anh Trần Viết Hưng, Giám đốc HTX: “Chúng tôi mất 2 năm để vận động bà con dồn điền đổi thửa, rồi cũng chừng ấy thời gian cho công tác chuẩn bị, xin giấy phép được hoạt động. Thế nên chính xác thì từ cuối năm 2025 mới bắt đầu ổn định”.

Mất thời gian là thế, nhưng vị Giám đốc trẻ cũng như các thành viên HTX rất tin tưởng vào quyết định và lựa chọn của mình. Bởi “đất nông nghiệp ở Kiến Hải ngày càng bị thu hẹp, nếu cứ giữ mãi tư duy sản xuất cũ là trồng lúa hoặc canh tác theo kinh nghiệm thì chắc chắn không bao giờ nông dân giàu có được” – Trần Viết Hưng khẳng định.

Ông Nguyễn Văn Quyết, Phó Chủ tịch UBND xã Kiến Hải là thế hệ lãnh đạo trẻ nhưng rất nhạy bén, quyết liệt và thẳng thắn. Thừa nhận đất đai luôn là vấn đề nóng ở địa phương, nhất là khi diện tích đất nông nghiệp đang dần bị thu hẹp, ông Quyết cho rằng đây chính là thách thức không nhỏ của Kiến Hải trong việc nâng cao thu nhập cho nông dân, đồng thời vẫn phát triển kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa.

Ông Quyết cho biết, những năm qua, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách phát triển kinh tế tam nông rất rõ ràng, minh bạch và điều quan trọng nhất là cách vận dụng linh hoạt, sáng tạo của mỗi địa phương, sao cho phù hợp với tình hình thực tế cũng như điều kiện cụ thể của từng nơi.

Với Hải Phòng, ngày 29/1/2026, Ban Thường vụ Thành ủy Hải Phòng đã ban hành Nghị quyết số 07-NQ/TU về nhiệm vụ, giải pháp tổng thể thay đổi mô hình sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa quy mô lớn trên địa bàn thành phố Hải Phòng giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045, trong đó có việc đẩy mạnh tập trung, tích tụ đất nông nghiệp cho sản xuất hàng hóa quy mô lớn theo quy định. Cấp ủy, chính quyền các địa phương phải đặc biệt quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo, thực hiện tốt công tác này; làm tốt công tác tuyên truyền, vận động nhân dân tham gia và hướng dẫn, hỗ trợ các tổ chức, cá nhân trong việc thực hiện, đồng thời có cơ chế bảo đảm quyền lợi cho các bên liên quan đến tập trung, tích tụ đất nông nghiệp.

"Vận dụng các chính sách này từ thực tiễn của địa phương, chúng tôi khuyến khích bà con đẩy mạnh dồn điền đổi thửa để tạo nên những cánh đồng mẫu lớn, ứng dụng máy móc tiên tiến hiện đại vào sản xuất; đồng thời chuyển đổi những diện tích trồng lúa kém hiệu quả sang nuôi trồng thủy sản hoặc các mô hình nông nghiệp sinh thái kết hợp với làm du lịch. Và dù là mô hình gì đi nữa thì xã cũng luôn tạo điều kiện để bà con phát huy tối đa tiềm năng kinh tế, hướng đến mục tiêu cuối cùng là nâng cao thu nhập cho người dân” – ông Quyết khẳng định.

Trước khi chào ra về, chúng tôi hỏi ông Phạm Hồng Thưởng rằng: “Nếu quay lại thời gian 40 năm trước, ông có dám đưa ra quyết định tày trời lần nữa không?”. Đôi bàn tay ông Thưởng run nhẹ, ông hướng ánh mắt ra cánh đồng xa phía trước mặt và bảo: “Tôi còn nhớ như in lời tổng kết của ông Nguyễn Đình Nhiên, mọi đáp án của cuộc sống đều sẵn có ở cơ sở. Đảng phải sâu sát cơ sở, nắm bắt thực tiễn, tìm ra cái hay cái đúng đưa vào nghị quyết. Câu nói ấy đến tận bây giờ vẫn đúng. Nếu được chọn lại, tôi vẫn chọn cách giúp nông dân no ấm”.

(Xin mời xem tiếp bài 2: Những cuộc cách mạng ở nơi khai sinh “Khoán hộ”

×