Nông thôn trong nền VHNT Việt Nam đương đại: "Không thứ gì có thể làm thay nhà văn được đâu!" (Bài 4)

Từ những trải nghiệm sáng tác bền bỉ ở đề tài nông thôn và miền núi phía Bắc, nhà văn Đỗ Bích Thúy chia sẻ với Dân Việt những suy nghĩ thẳng thắn và có phần "tỉnh táo" về sự thưa vắng của các tác phẩm nông thôn đủ chiều sâu, đồng thời lý giải nguyên nhân các cây bút trẻ kém mặn mà với mảng đề tài này.

Chị là một trong số ít nhà văn kiên trì và thành công với đề tài người dân nông thôn tại miền núi phía Bắc, đặc biệt là Hà Giang. Nhìn từ trải nghiệm sáng tác của mình, chị nhìn nhận thế nào về quan điểm cho rằng văn học đương đại đang ngày càng thưa vắng những tác phẩm nông thôn đủ chiều sâu và sức lan tỏa?

- Thú thật, tôi không quán xuyến được toàn bộ đời sống văn học nước nhà nên không dám khẳng định điều đó chính xác tới đâu. Tuy nhiên, nông thôn là một trong những đề tài nhiều người chọn, nhất là những nhà văn thế hệ 7X trở về trước vì rất nhiều người sinh ra, lớn lên từ nông thôn. Những vùng nông thôn đặc trưng chưa bị/được đô thị hoá. Những kí ức nông thôn đi theo chúng tôi suốt cuộc đời. Như tôi chẳng hạn.

Mặc dù sống ở Hà Nội đã gần 30 năm nhưng những kí ức về miền núi luôn là điểm tựa, là bến đỗ, là sợi dây giằng níu, là nơi yên ấm nhất mà tôi luôn tha thiết được quay về. Tôi viết về miền núi như là một cách để tôi được quay về. Còn những người viết trẻ sau này, họ có quá nhiều đề tài để lựa chọn.

Dù vậy, tôi nghĩ, viết về nông thôn hay bất kỳ đề tài nào đi nữa, tác phẩm hay bao giờ cũng hiếm.

Nhiều tác phẩm của chị như "Tiếng đàn môi sau bờ rào đá", "Lặng yên dưới vực sâu" hay "Chúa đất" không chỉ được bạn đọc đón nhận mà còn được chuyển thể thành phim điện ảnh, truyền hình, có sức lan tỏa mạnh mẽ. Theo chị, điều gì khiến những câu chuyện trong đó có thể chạm tới cảm xúc rộng lớn của công chúng?

- Sự khác biệt.

Lĩnh vực văn học nghệ thuật nào cũng vậy, khác biệt là một trong những yếu tố tạo nên sự hấp dẫn. Cho đến thời điểm này, nhà văn viết về dân tộc thiểu số và miền núi vẫn ít lắm. Vì thế đề tài miền núi vẫn là đề tài hấp dẫn đối với không chỉ văn học hay điện ảnh.

Bên cạnh đó, nhiều người nói, văn chương của tôi giàu chất điện ảnh. Ngoài cốt truyện thuận lợi cho việc chuyển thể thì còn có những đặc trưng mang tính văn hoá tộc người, đặc biệt là bối cảnh. Thiên nhiên miền núi luôn đẹp trong những khung hình.

Việc nhiều tác phẩm văn học nông thôn chỉ được chú ý khi chuyển thể thành phim đặt ra câu hỏi: phải chăng văn học đang mất dần vai trò dẫn dắt? Chị nhìn nhận mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh trong việc kể câu chuyện nông thôn hiện nay ra sao?

- Điều này cũng dễ hiểu mà. Tỉ lệ người xem phim (điện ảnh, truyền hình) luôn lớn hơn người đọc. Cứ nhìn số bản in của mỗi đầu sách văn học hiện nay thì biết thôi. Ít người đọc lắm. Trong khi điện ảnh, truyền hình thì ngược lại hoàn toàn. Áp đảo tuyệt đối luôn. Thế nên mới có chuyện sách thì đã in lâu tới mức chỉ còn trong hàng sách cũ nhưng bạn đọc lại chỉ biết đến khi xem phim.

Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh trong việc kể chuyện nông thôn hiện nay, mặc dù không nhiều lắm, nhưng tôi thấy chúng đều đã mang đến những hiệu ứng tốt, những giá trị tích cực. Tất nhiên là nếu bàn kĩ thì phải đặt riêng nó trong một cuộc trò chuyện khác.

Có ý kiến cho rằng đề tài nông thôn, miền núi hiện nay khó tạo “hiện tượng” vì người viết ngày càng thiếu trải nghiệm ở làng quê và xa rời đời sống đô thị. Chị nghĩ sao về quan niệm này, và liệu vấn đề nằm ở đề tài hay ở cách tiếp cận của người viết?

- Tôi nghĩ là cả hai. Do người viết có chọn nông thôn, miền núi là đề tài "ruột" hay không, và do người viết có đủ trải nghiệm, vốn sống, sự hiểu biết... về nông thôn, miền núi hay không.

Nhưng điều quan trọng nhất là sự say mê. Trong thành công của văn chương không bao giờ thiếu sự say mê. Người viết mà không đủ say mê, không đủ yêu, đủ đắm đuối với câu chuyện của mình thì người đọc làm sao thấy hay được. Đấy là mới dừng ở mức "hay" thôi nhé. Còn trở thành "hiện tượng" thì hiếm lắm.

So với giai đoạn trước, nông thôn/ miền núi hôm nay đã đổi thay rất nhiều. Theo chị, những biến chuyển ấy đang mở ra hay thu hẹp không gian sáng tạo cho văn học?

- Thực ra thì khái niệm mở rộng hay thu hẹp khá là mơ hồ. Nông thôn hôm nay không phải là nông thôn hôm qua, miền núi cũng thế.

Chắc chắn rồi. Mỗi người viết có quyền chọn nông thôn hôm nay để viết, hoặc viết bằng cái ký ức của mình về nông thôn ngày xửa ngày xưa, chẳng sao cả. Miền núi của tôi hơn hai thập kỉ trước các cô gái Mông còn hát dân ca cho người yêu nghe mỗi lần xuống chợ, chứ bây giờ các chàng trai nghe dân ca bằng headphone rồi (cười). Như tôi thì tôi chứng kiến những biến đổi từ rất nhỏ tới rất lớn của miền núi, tôi thấy có nhiều cái đặt ra, rất bừa bộn, tới mức mình cảm thấy với chỉ một cuộc đời này thì mình viết không xuể những gì mình nghĩ, những gì đời sống đặt ra, những gì văn chương có thể chạm tới.

Với kinh nghiệm viết và quan sát đời sống văn chương, chị đánh giá đâu là rào cản lớn nhất khiến các cây bút trẻ ít mặn mà với đề tài nông thôn, miền núi?

- Không phải chỉ bây giờ mà từ trước đây lâu rồi, người chọn đề tài miền núi luôn hiếm. Hiếm đơn giản vì đó cũng không phải đề tài dễ khai thác, dễ viết. Vùng đồng bằng thì khả quan hơn, nhiều người viết hơn.

Tôi nghĩ là chẳng có rào cản gì đâu, là do cách họ lựa chọn thôi. Họ thấy có những đề tài khác dễ viết hay hơn, thú vị hơn, hợp với họ hơn nên họ không chọn nông thôn.

Vậy theo chị, để có những tác phẩm văn học nông thôn thực sự chất lượng và tạo tiếng vang, người viết cần nhiều hơn vốn sống, sự dấn thân hay là một “hệ sinh thái” xuất bản, phê bình đủ mạnh, với những cuộc thi viết, hoặc trại sáng tác tầm cỡ?

- Tôi nói chân thành nhé, chẳng có ai hay điều gì có thể làm thay chính bản thân nhà văn được đâu. Nói vui thế này, giả sử bạn đầu tư cho tôi 1 tỉ đồng và bảo tôi hãy viết một cuốn tiểu thuyết thật "chất lượng và tạo tiếng vang" về nông thôn đi, tôi cũng chả dám nhận.

Nghĩa là, tác phẩm hay chỉ phụ thuộc vào tài năng và sự say mê của nhà văn dành cho đề tài đó, 99% là như vậy. Ngày xưa có ai mời ông Lev Tolstoy đi trại sáng tác hay tham dự cuộc thi viết nào để ông ấy có “Chiến tranh và hoà bình” đâu.

Tất nhiên, vẫn còn 1% nữa, đấy là tất cả những yếu tố còn lại mà bạn nhắc tới.

Cảm ơn những chia sẻ của chị!

Nhà văn Đỗ Bích Thúy sinh năm 1975, hiện sống và làm việc tại Hà Nội. Chị nổi tiếng với loạt tác phẩm giá trị về đề tài nông thôn miền núi, tiêu biểu là Chúa đất, Lặng yên dưới vực sâu, Tiếng đàn môi sau bờ rào đá, Người yêu ơi... Trong đó, Tiếng đàn môi sau bờ rào đá được chuyển thể thành phim Chuyện của Pao, công chiếu năm 2006. Tác phẩm Lặng yên dưới vực sâu được chuyển thể thành phim truyền hình cùng tên, phát sóng trên VTV vào năm 2017.

×