Nữ Bộ trưởng Bộ Giáo dục đầu tiên và duy nhất của Việt Nam: Dấu ấn 11 năm "chèo lái", đời đời vẫn nhắc tên

Bà Nguyễn Thị Bình từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Giáo dục, nguyên là Phó chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, nữ Bộ trưởng Ngoại giao đầu tiên của Việt Nam,Trưởng đoàn đàm phán của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam tại Hội nghị Paris về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam (1968-1973)… Bà là một trong những người đại diện các bên ký hiệp định Paris năm 1973 và là người phụ nữ duy nhất đặt bút ký vào hiệp định này.

Bộ trưởng Nguyễn Thị Bình - Nữ Bộ trưởng Bộ Giáo dục đầu tiên và duy nhất của Việt Nam

Nguyên Bộ trưởng Giáo dục Nguyễn Thị Bình tên thật là Nguyễn Thị Châu Sa, sinh ngày 26/5/1927 tại Sa Đéc, là cháu ngoại nhà chí sĩ cánh mạng Phan Chu Trinh, quê ở Tiên Phước, tỉnh Quảng Nam (cũ).

Lúc mới 18 tuổi, bà đã tham gia giành chính quyền trong cách mạng Tháng Tám ở thành phố Sài Gòn và sau đó bà tham gia phong trào Phụ nữ cứu quốc làm Hội trưởng Bí thư Đảng đoàn Phụ nữ thành Sài Gòn - Chợ Lớn. Từ 1951 – 1953, bà bị địch bắt và giam tại Khám Chí Hòa. Khi ra khỏi nhà tù, bà tiếp tục tham gia phong trào đòi hòa bình thi hành Hiệp định Giơnevơ.

Sau chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử năm 1975 thắng lợi, giải phóng hoàn toàn miền Nam, nước nhà thống nhất, bà Nguyễn Thị Bình được Quốc hội cử làm Bộ trưởng Bộ Giáo dục nước Việt Nam từ ngày 26/7/1976 đến 16/2/1987. Mặc dù lĩnh vực giáo dục không phải sở trường của Bà, nhưng Đảng, nhà nước cần, Bà sẵn sàng.

Nói về Nhà cách mạng Nguyễn Thị Bình với những cống hiến cho giáo dục Việt Nam, trao đổi với PV Báo Dân Việt, PGS.TS Trần Xuân Nhĩ, Phó Chủ tịch Thường trực Hiệp hội Các trường đại học, cao đẳng Việt Nam, nguyên Thứ trưởng Bộ GDĐT kể lại: Bà Nguyễn Thị Bình giữ cương vị Bộ trưởng Bộ Giáo dục trong giai đoạn đất nước vừa thống nhất, đối mặt nhiều khó khăn về kinh tế, chiến tranh biên giới, thiên tai và sự khác biệt lớn giữa hệ thống giáo dục hai miền.

Trước thực trạng tỷ lệ mù chữ rất cao ở miền Nam, bà đã triển khai nhiều chính sách để thống nhất nền giáo dục cả nước. Chỉ trong hai năm, ngành Giáo dục xóa mù chữ cho 1,4 triệu người; giữ hệ thống giáo dục 12 năm để tránh xáo trộn; tiếp nhận đội ngũ giáo viên miền Nam; huy động giáo viên, nguồn lực từ miền Bắc hỗ trợ miền Nam; đồng thời phát triển mạnh hệ thống đào tạo sư phạm. Nhờ đó, chỉ sau vài năm, Việt Nam đã thống nhất được hệ thống giáo dục trên toàn quốc cả về cơ cấu, nội dung và phương pháp.

Xây dựng kiềng ba chân vững mạnh

Nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục Nguyễn Thị Bình cũng thường nói với các cộng sự: Chăm lo cho sự nghiệp giáo dục cần phải xây dựng kiềng ba chân vững mạnh, đó là: Đối với người học cần chú ý giáo dục toàn diện Đức - Trí - Thể - Mỹ và ý tưởng học tập suốt đời; Xây dựng nâng cao trình độ đội ngũ giáo viên và chăm lo đời sống cho họ; Xây dựng cơ sở vật chất từng bước tiêu chuẩn hóa và hiện đại hóa phục vụ cho việc giảng dạy học tập.

Trong từng chân kiềng, bà có nhiều chủ trương, biện pháp sáng tạo phù hợp với từng hoàn cảnh và từng giai đoạn.

Bà đã cho mở ngay các trường, khoa sư phạm đào tạo giáo viên dạy thể dục, mỹ dục cho tất cả các loại hình trường từ mầm non đến đại học. Năm 1982, bà đề xuất chủ trương rèn luyện thể dục, mỹ dục qua Hội thi Hội khỏe Phù Đổng tại nhà trường địa phương hàng năm và toàn ngành tổ chức hội khỏe theo chu kì 4 năm một lần nhằm mục đích giáo dục rèn luyện thể chất, mỹ dục cho học sinh.

Nguyên Bộ trưởng Bộ Giáo dục Nguyễn Thị Bình rất chăm lo đến công tác giáo dục hướng nghiệp cho học sinh. Bà đã trình chính phủ ra quyết định 126/CP ngày 19/3/1981"Về công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông và việc sử dụng hợp lý học sinh THCS và THPT tốt nghiệp ra trường".

Việc giáo dục hướng nghiệp cho học sinh ngay khi còn ngồi trên ghế nhà trường đã định hướng được nghề nghiệp tương lai của chính mình. Nhờ vậy mà việc tuyển lựa học sinh vào các trường trung học chuyên nghiệp, cao đẳng, đại học rất thuận lợi. Để tạo điều kiện cho công tác hướng nghiệp, Bộ trưởng chủ trương xây dựng hệ thống trung tâm kỹ thuật tổng hợp hướng nghiệp ở các tỉnh huyện, cụm trường. Ở từng trường học, xây dựng xưởng trường, vườn trường để học sinh thực tập.

Bộ trưởng rất chăm lo công tác xây dựng đội ngũ giáo viên từ mầm non đến đại học. Bộ trưởng đã chủ trương phân cấp cho địa phương mở trường đào tạo giáo viên mầm non, tiểu học, trung học cơ sở. 

Đối với ngành giáo dục, lần đầu tiên Bộ trưởng phân công hẳn một Thứ trưởng phụ trách cơ sở vật chất và đời sống giáo viên. Đây là một mảng chân kiềng quan trọng của ngành giáo dục.

Một vấn đề khác cũng rất được bà quan tâm chỉ đạo đó là vấn đề giáo dục miền núi và vùng khó khăn. Ở tại những nơi này có nhiều đồng bào các dân tộc sinh sống và gặp nhiều khó khăn về mọi mặt, nhất là về giáo dục. Phần lớn người dân tộc bị mù chữ, trẻ em thất học nhất là trẻ em gái. Bộ trưởng rất quan tâm chỉ đạo công tác xóa mù và sau xóa mù.

Đối với công tác đối ngoại của ngành giáo dục, bà có nhiều hoạt động đầy ấn tượng. Để chỉ đạo công tác đối ngoại, bà đã nâng vị trí Ban Đối ngoại trực thuộc văn phòng Bộ thành Ban Đối ngoại trực thuộc lãnh đạo Bộ, sau một thời gian ngắn Bộ lại nâng thành Vụ Hợp tác quốc tế trực thuộc Bộ.

Bộ trưởng đã trực tiếp chỉ đạo công tác viện trợ cho giáo dục Lào và Cam-Pu-Chia về chuyên gia, giáo viên, cơ sở vật chất. Cử nhiều chuyên gia giáo dục đi dạy ở nhiều nước Châu Phi, tranh thủ sự giúp đỡ về cơ sở vật chất và đào tạo nguồn nhân lực của các nước anh em có trình độ phát triển như Liên Xô, CHDC Đức, Cuba, một số nước trong phe XHCN lúc bấy giờ. Tranh thủ sự giúp đỡ một số tổ chức quốc tế như UNICEF, UNESCO, Ngân hàng Thế giới, Ngân hàng Châu Á,… để có thêm điều kiện thực hiện tốt nhiệm vụ cải cách giáo dục. Bà không những chăm lo công tác đối ngoại của ngành giáo dục mà còn thực hiện một số công tác đối ngoại cho Nhà nước, nhất là việc dẫn đầu các đoàn đàm phán hoãn nợ.

Bà đã dám đương đầu với những khó khăn về kinh tế xã hội sau cuộc đại thắng mùa xuân năm 1975, với những "cây đa cây đề" của ngành giáo dục để đưa ra nhiều chủ trương sáng tạo, nhiều biện pháp hữu hiệu đem lại sự thống nhất ngành giáo dục toàn quốc, thực hiện thành công cuộc cải cách giáo dục theo Nghị quyết 14 của trung ương. Nhiều chủ trương của bà trong nhiều lĩnh vực giáo dục vẫn còn ý nghĩa cho đến ngày nay và trong tương lai.

Nhân dịp chúc thọ nguyên Bộ trưởng giáo dục Nguyễn Thị Bình ở tuổi 80, nguyên Phó Vụ trưởng Vụ Đối ngoại Bộ Giáo dục Lê Năng An đã viết:

"… Trang vàng sử sách còn ghi dấu

Một bậc nữ lưu sáng giữa trời…".

Ngày 25/8/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm trao tặng danh hiệu Anh hùng Lao động cho nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Bình.

Bộ trưởng Bộ Giáo dục Nguyễn Thị Bình

- Sinh ngày 26/5/1927

- Quê quán: xã Điệu Quang, huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam

- Nơi ở hiện nay: Số 68B Trần Hưng Đạo, quận Hoàn Kiếm, Hà Nội

- Dân tộc: Kinh; Tôn giáo: Không

- Ngày vào Đảng CSVN: 10/1947, ngày chính thức: 10/5/1948

- Uỷ viên Trung ương Đảng khóa: V

- Đại biểu Quốc hội khóa: VI, VII, VIII, IX, X

- Từ 8/1945-01/1946: Tham gia vào phong trào quần chúng giành chính quyền tại Sài Gòn. Bắt đầu kháng chiến, tham gia tiếp tế và chuyển vũ khí ra chiến khu cho Chi đội I Miền Đông.

- Từ 02/1946-6/1947: Uỷ viên Ban Chấp hành Phụ nữ cứu quốc, hộ 5, Quận 3, Sài Gòn - Chợ Lớn.

- Từ 7/1947-6/1951: Thư ký, rồi Đoàn trưởng phụ nữ cứu quốc thành Sài Gòn, Bí thư Đảng đoàn Phụ nữ Sài Gòn - Chợ Lớn. Tham gia mặt trận Liên - Việt, vận động thanh niên, trí thức.

- Từ 7/1951-12/1954: Bị địch bắt giam ở khám Chí Hòa, là Chi ủy viên Chi bộ nhà tù Chí Hòa; ra tù tiếp tục hoạt động trong phong trào hòa bình đòi thi hành Hiệp định Giơnevơ 1954.

- Từ 01/1955-1957: Cán bộ của Hội liên hiệp Phụ nữ Trung ương.

- Từ 1957-1959: Học lý luận chính trị tại Trường Nguyễn Ái Quốc.

- Từ 1959-1962: Trưởng ban Phúc lợi, Đảng đoàn phụ nữ Trung ương.

- Từ 7/1962-12/1968: Ủy viên Trung ương phụ trách công tác đối ngoại Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam.

- Từ 01/1969-6/1976: Bộ trưởng Ngoại giao Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam, Trưởng đoàn đàm phán tại Hội nghị Pari (1968-1973).

- Từ 7/1976-6/1987: Bộ trưởng Bộ Giáo dục, Ủy viên TW Đảng khóa 5.

- Từ 7/1987-8/1992: Phó Trưởng ban Đối ngoại Trung ương Đảng, kiêm Chủ nhiệm Uỷ ban Đối ngoại của Quốc hội.

- Từ 9/1992-8/2002: Phó Chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam.

- Tháng 9/2002: Nghỉ hưu.

- Từ 2003 đến nay: Chủ tịch Quỹ Hòa bình và phát triển Việt Nam.

×