Nữ phi hành gia gốc Việt đầu tiên bay vào vũ trụ và bí mật chiếc vòng tay làm bằng mảnh bom chiến tranh

Xuất hiện trong bộ đồ phi hành gia màu xanh trời, Amanda Nguyễn thật rạng rỡ với gương mặt rất Châu Á, nụ cười đẹp và mái tóc đen dài rất Việt Nam. Là người phụ nữ gốc Việt đầu tiên bay vào vũ trụ, là người được đề cử giải Nobel Hòa bình và được tạp chí Time vinh danh là Người phụ nữ của năm 2022, Amanda Nguyễn biểu tượng cho câu chuyện về một hành trình của khát vọng và ý chí biến khát vọng thành sự thật, cũng là hành trình của tình yêu thương và việc định hình bản sắc của mình.

Khoảnh khắc Amanda Nguyễn nói bằng tiếng Việt “Xin chào Việt Nam” trên tàu vũ trụ trong không gian đã được chia sẻ rộng rãi ngay trong chuyến bay của chị hồi tháng 4/2025. Câu hỏi dường như ai cũng muốn biết, đấy là cảm giác của chị thế nào khi ở trên vũ trụ?

- Khi ở ngoài không gian tôi cũng hơi căng thẳng, vì trong khoảng thời gian đó tôi có nhiều nhiệm vụ phải hoàn thành. Dĩ nhiên, tôi phải thực hiện các thí nghiệm mà các nhà tài trợ cho chuyến bay đã giao.

Nhưng một trong những điều ý nghĩa nhất mà tôi thực sự muốn bảo đảm mình làm được, đấy là nói “Xin chào Việt Nam”, bằng tiếng Việt.

Và tôi cũng nhận thấy rằng chúng ta đang cùng bay trong không gian trên một “con tàu vũ trụ” mang tên Trái Đất. Nhiều nhà du hành, khi chúng tôi được phóng lên không gian và lần đầu tiên nhìn thấy Trái Đất, chúng tôi trải nghiệm điều mà trong tài liệu tâm lý học gọi là “overview effect”, tức là “hiệu ứng nhìn từ quỹ đạo”.

Về cơ bản, đó là một khoảnh khắc gây choáng ngợp theo đúng nghĩa đầy đủ của từ này: Vừa có chút sợ hãi, nhưng đồng thời cũng là sự kinh ngạc và trân trọng khi nhận ra rằng mọi sinh vật đang sống đều ở trên chấm xanh nhỏ bé này.

Từ không gian, điều chúng ta không nhìn thấy là các đường biên giới. Điều chúng ta thực sự nhìn thấy là Trái Đất quý giá đến mức nào.

Nhiều phi hành gia nói rằng để có thể sống sót trong không gian, việc hợp tác với nhau là điều tuyệt đối cần thiết, và đó cũng chính là tương lai của chúng ta.

Tôi cũng muốn nói thêm rằng, các vì sao là một tầm nhìn chung. Với tôi, điều đó giống như tri thức khoa học: Khi chúng ta có một khám phá mới, khám phá đó sẽ mang lại lợi ích cho tất cả mọi người.

Ngoài ra, rất nhiều thách thức đã được giải quyết thông qua sự hợp tác giữa các quốc gia. Chẳng hạn Mỹ và Nga có nhiều xung đột chính trị, nhưng Nga vẫn phóng các phi hành gia Mỹ lên không gian bằng tàu Soyuz.

Tôi nghĩ rằng không gian không chỉ là một ví dụ về hợp tác quốc tế, mà còn là minh chứng cho việc khoa học như một công cụ của hòa bình, ngoại giao và sự đại diện cho những điều tốt đẹp nhất của nhân loại khi cùng nhau làm việc…

Để trở thành một phi hành gia, điều cần nhất theo chị là gì?

- Điều lớn nhất tôi học được khi nhìn Trái Đất từ không gian là ước mơ của chúng ta có thể thành hiện thực, cho dù chúng có xa vời đến đâu. Thực ra, trong toàn bộ lịch sử nhân loại chỉ có chưa đến 800 người từng bay vào không gian. Và dĩ nhiên, con số đó còn ít hơn nữa khi nói đến phụ nữ, và thậm chí đối với người Việt Nam, con số đó nhỏ hơn rất nhiều.

Bài học ở đây là dù cho tỷ lệ rất thấp, nếu bạn làm việc chăm chỉ và đặt mình vào đúng vị trí, thì bạn vẫn có thể đạt được điều đó. Khi tôi được chọn cho nhiệm vụ của mình, chỉ một tháng trước đó tôi vẫn không nghĩ rằng mình có cơ hội bay vào không gian.

Vì vậy tôi rất biết ơn khi qua nhiều thế hệ, một lời khuyên cốt lõi vẫn không thay đổi: hãy làm việc chăm chỉ và học tập nghiêm túc, rồi cơ hội sẽ đến.

Amanda Nguyễn thực sự là một tấm gương về làm việc chăm chỉ và nghiêm túc, nỗ lực hết mình. Chị từng kể, trong một lần huấn luyện để bay lên vũ trụ, có bài tập nhấn chìm dưới nước trong tư thế lộn ngược và bị bịt mắt, rồi phải tìm đường lên mặt nước trong chỉ vài giây. Bình oxy của chị bị hỏng. Rất nhanh, chị phải lựa chọn hoặc hoảng loạn hoặc được sống. Và chị đã vượt qua chính mình để nổi lên mặt nước. Cũng như chị luôn chiến đấu trong suốt nhiều năm của cuộc đời mình.

Năm 2013, khi là sinh viên năm cuối tại Đại học Harvard, Amanda Nguyễn nghiên cứu Vật lý Thiên văn với ước mơ trở thành nhà du hành vũ trụ. Biến cố xảy đến: Chị bị cưỡng bức. Khi đến bệnh viện khám để thu thập bằng chứng về vụ việc, chị phát hiện ra những khiếm khuyết pháp lý đối với các nạn nhân của việc tấn công tình dục: Nếu không tố giác với chính quyền, bộ dụng cụ giám định (rape kit) sẽ bị tiêu huỷ sau 6 tháng, ngoại trừ trường hợp cô đệ đơn xin được kéo dài thời hạn này. Chị đưa ra sáng kiến và tham gia soạn thảo Đạo luật Quyền của Nạn nhân bị tấn công tình dục, nhằm thiết lập các quy tắc và thủ tục nhất quán ở cấp liên bang để truy tố tội phạm tấn công tình dục.

Tháng 11/2014, chị sáng lập và là giám đốc điều hành của RISE - tổ chức phi chính phủ bảo vệ quyền công dân của những người từng bị xâm hại, trong khi vẫn đồng thời làm việc tại Bộ Ngoại giao Mỹ.

Amanda đấu tranh và vận động để dự luật được đưa ra Quốc hội Mỹ. Hàng trăm nghìn người đã ký tên ủng hộ kiến nghị của chị, sau đó đến năm 2016 dự luật được thông qua ở cả hai viện Quốc hội và được Tổng thống Barack Obama ký thành luật vào tháng 10 năm đó. Luật cũng lần lượt được nhiều bang ở Mỹ thông qua, mang lại hy vọng cho 25 triệu nạn nhân từng bị xâm hại ở Mỹ. Nỗ lực này đã khiến bang California đề cử Amanda cho giải Nobel Hòa bình năm 2019. Amanda Nguyễn tiếp tục thúc đẩy để Đại hội đồng LHQ thông qua thông qua Nghị quyết về quyền của những người sống sót sau bạo lực tình dục vào năm 2022. Chị đã phát biểu trước Đại hội đồng về nghị quyết này.

Trong thời kỳ đại dịch Covid-19, vào các năm 2020, 2021, các vụ bạo lực nhằm vào người Mỹ gốc Á lan rộng, Amanda Nguyễn lại lên tiếng. Chị đăng lên Instagram video kêu gọi truyền thông đưa tin nhiều hơn về việc này, video đã thu hút hàng triệu lượt người xem và Amanda tiếp tục lên tiếng trên các kênh truyền hình lớn của Mỹ. Năm đó Tạp chí Time vinh danh cô là một trong những Người phụ nữ của năm, và được giới thiệu trong tuyển tập “Chúng tôi ở đây: 30 người Mỹ gốc Á và các đảo Thái Bình Dương truyền cảm hứng đã định hình nước Mỹ” do Viện Smithsonian và NXB Running Press Kids ấn hành.

Năm 2024, chị được chọn tham gia phi hành đoàn chuyến bay thứ 11 của công ty hàng không vũ trụ Blue Origin của tỷ phú Jeff Bezos cùng với 5 người phụ nữ xuất sắc và có ảnh hưởng khác. Chuyến bay được thực hiện ngày 14/4/2025.

Luôn đấu tranh vì quyền của phụ nữ và là người phụ nữ gốc Việt đầu tiên bay lên quỹ đạo, chị hình dung thế nào về vai trò của phụ nữ trong việc đảm nhận những vai trò quan trọng, làm chủ công nghệ và đóng góp cho sự phát triển nói chung?

- Tôi nghĩ rằng phụ nữ có chỗ đứng ở mọi nơi. Và vượt ra ngoài những lời nói mang tính khẩu hiệu đó, tôi muốn nhấn mạnh rằng các hoạt động vận động và đấu tranh của tôi tập trung vào bạo lực trên cơ sở giới. Một số nghiên cứu cho thấy có tới 50% phụ nữ trong các lĩnh vực STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật) bị ảnh hưởng bởi bạo lực giới, và điều đó khiến nhiều người nản lòng, không tiếp tục theo đuổi sự nghiệp của mình.

Bản thân tôi trước đây cũng từng ở trong hoàn cảnh như vậy. Tôi đã phải tạm dừng một thời gian sau khi bị tấn công tình dục và phải đấu tranh cho quyền của mình.

Nhưng tôi muốn mọi người - những phụ nữ, những người sống sót sau bạo lực, và bất kỳ ai từng phải tạm dừng hay từ bỏ ước mơ, biết rằng ước mơ của họ vẫn ở đó. Và khi họ sẵn sàng quay trở lại, họ hoàn toàn có thể đạt được điều đó.

Tôi cũng muốn khuyến khích những phụ nữ quan tâm đến lĩnh vực STEM hiểu rằng ngay cả khi họ là thiểu số trong một căn phòng, điều đó không có nghĩa tiếng nói của họ kém quan trọng. Thậm chí có thể còn quan trọng hơn khi họ cất tiếng nói.

Vì thế, đối với phụ nữ - và thực ra là với bất kỳ ai - tôi khuyên rằng hãy tìm hiểu những kỹ năng mà các nhiệm vụ đó cần, rồi định hướng bản thân, học tập và nỗ lực để trở nên giỏi nhất trong lĩnh vực đó.

Khi chúng ta tìm kiếm một cơ hội, chúng ta có thể phải làm việc gấp đôi nhưng chỉ tiến được một nửa quãng đường. Nhưng điều đó cũng có nghĩa là có một thứ chúng ta có thể kiểm soát, và đó là mức độ nỗ lực của mình. Tôi hứa với các bạn rằng nếu bạn bỏ công sức và nỗ lực, điều đó cuối cùng sẽ mang lại kết quả.

Còn đối với phụ nữ Việt Nam, theo chị thì họ có những phẩm chất gì để làm được điều đó?

- Khi nghĩ đến những người phụ nữ ở Việt Nam, tôi nghĩ đến Hai Bà Trưng. Tôi nghĩ đến di sản mà họ để lại, và điều đó định hình không chỉ cách trẻ em ở đây học về lịch sử Việt Nam, mà còn cho thấy phụ nữ có thể làm được những gì.

Vì vậy, đối với tôi, phụ nữ Việt Nam luôn là những người lãnh đạo, những chiến binh, nhưng đồng thời cũng là những người luôn có khả năng dẫn dắt và làm chủ số phận của thế giới quanh mình.

Thật ra trong hành trình của mình, Amanda Nguyễn chia sẻ có thời điểm chị đã bị trầm cảm. Đấy là sau chuyến bay vào không gian, có những bình luận tiêu cực về chi phí và việc tư nhân hóa du lịch vũ trụ. Làn sóng kỳ thị phụ nữ khiến chị cảm thấy ước mơ của mình bị chôn vùi, nhưng tình yêu thương của gia đình, bạn bè, cộng đồng đã giúp chị vượt qua tất cả.

Trong chuyến trở về Việt Nam gần nhất mới đây, Amanda Nguyễn đã có cuộc gặp gỡ giao lưu với Trung tướng phi công Phạm Tuân, người Việt đầu tiên bay vào vũ trụ năm 1980, cùng các sĩ quan trẻ của Học viện Phòng không không quân. Chị chia sẻ với họ những khát vọng, những nỗ lực của mình. Và giữa chị với Trung tướng Phạm Tuân - hai thế hệ người Việt bay vào vũ trụ đầu tiên, đã có những sự đồng cảm đẹp đẽ.

Trung tướng Phạm Tuân cũng nhắc đến “hiệu ứng nhìn từ vũ trụ” với Amanda: “Cảm giác được lái máy bay rất ấn tượng nhưng bay vào vũ trụ lại càng ấn tượng hơn. Nhìn về Trái Đất tôi luôn bồi hồi. Lúc đó trong trạng thái rất nguy hiểm, áp suát bên ngoài bằng 0, con tàu luôn xoay chuyển, với bao nhiêu tia cực tím, phóng xạ, tôi cảm thấy con người nhỏ bé vô cùng. Nhìn ra bên ngoài mênh mông xanh biếc, rất xúc động khi thấy Trái Đất - đó là ngôi nhà, là quê hương mình”.

Cựu phi công chiến đấu, người được phong anh hùng 3 lần ở Việt Nam và Liên Xô chia sẻ cảm xúc tương đồng về chuyến bay của ông và của Amanda Nguyễn: “Việc bay vào vũ trụ cho thấy chúng ta không chỉ chiến đấu, mà ở tầm cao khoa học, hợp tác với các nước chúng ta cũng có thể làm được, đó là ý chí tinh thần của chúng ta, là sự rèn luyện học hỏi không ngừng”.

Trung tướng Phạm Tuân nhớ lại, ông đã mang lá cờ Tổ Quốc, nắm đất Ba Đình, huy hiệu và di chúc Bác Hồ trong chuyến bay, như lời khẳng định rằng người Việt có khả năng vươn tới đỉnh cao khoa học lúc đó. Amanda Nguyễn đáp:

- Nhờ có bác mà mọi người biết đến Việt Nam khi đó. Một trong những hình ảnh đầu tiên khi cháu trở về Trái Đất là được biết bác cùng với Đại sứ Mỹ Knapper đang theo dõi chuyến bay của cháu. Cháu đã học được tinh thần bất khuất của người Việt Nam suốt chiều dài lịch sử.

Và sự đồng cảm với vị tướng về niềm tụ hào bản sắc Việt Nam được Amanda Nguyễn tiết lộ qua một câu chuyện bất ngờ. Trong chuyến bay, chị không chỉ mang theo 169 hạt sen nhận từ Trung tâm Vũ trụ Việt Nam để nghiên cứu tác động của không gian lên sự sinh sản, mà còn mang theo một món đồ đặc biệt nữa.

- Trong chuyến bay tôi mang theo chiếc vòng tay làm bằng kim loại từ vỏ quả bom chưa nổ trong chiến tranh của Mỹ với Việt Nam. Dù mục đích ban đầu của thứ kim loại đó là hủy diệt, nhưng tôi đã đưa lại nó lên không gian với tinh thần hòa bình.

Gia đình tôi có niềm tự hào, khi nhìn lên bầu trời, trước đây là đạn bom, nhưng giờ họ thấy rằng đã có một người Mỹ gốc Việt bay lên vũ trụ.

Tôi vinh hạnh là được kết nối các phần di sản của mình để trở thành một trong những người kiến tạo tinh thần hòa bình giữa hai nước.

Sinh ra và lớn lên ở Mỹ, chị đã nói rằng hai phần bản sắc của chị được định hình bởi hai quốc gia từng là kẻ thù của nhau trong quá khứ, câu hỏi về di sản chắc hẳn từng luôn trăn trở với chị?

- Tôi đã luôn mang theo câu hỏi về nguồn gốc, về ý nghĩa của hòa bình và hòa giải. Và tôi nhận ra người mỹ gốc Việt, nghĩa là một người Mỹ có cội rễ từ Việt Nam. Dù ở đâu trên hành tinh này, cội nguồn của chúng ta xuất phát từ đây, từ Việt Nam. Chúng ta thuộc về quê hương, là nơi có tình yêu thương, và tình yêu thương vượt qua mọi biên giới, kể cả không gian vũ trụ.

Mẹ tôi đến từ Bạc Liêu, còn cha tôi đến từ Sài Gòn. Hai thành phố này đều là một phần trong di sản của tôi. Khi tôi về Bạc Liêu hay Cà Mau, tôi thấy phía gia đình mẹ mình - họ làm nông nghiệp, là những người nông dân. Tôi thấy sự kiên cường của họ trong chính bản thân mình.

Còn khi đến Sài Gòn, tôi nhìn thấy di sản của gia đình bên cha và thấy tài năng của con người nơi đó. Vì vậy, mối liên hệ với cội nguồn của tôi là điều tôi mang theo ở bất cứ nơi nào tôi đến - kể cả trong không gian.

Việc là người gốc Việt Nam giúp chị định hình bản thân như thế nào?

- Ở bất cứ đâu tôi đến, điều đầu tiên mọi người nhìn thấy là khuôn mặt Việt Nam của tôi. Và tôi rất tự hào là người Việt. Vì thế tôi nói tiếng Việt và để tóc dài. Đối với tôi, việc hiểu về di sản của mình và nâng đỡ cộng đồng của mình là một trong những mục đích lớn nhất của tôi.

Việc là một người Mỹ gốc Việt và xuất hiện với bản sắc của mình, dựa rất nhiều vào cảm nhận của tôi về ý nghĩa của nguồn cội, luôn giúp tôi xây dựng những cây cầu kết nối. Tôi vô cùng biết ơn di sản văn hóa của mình, và chính điều đó đã giúp tôi có được vị trí như ngày hôm nay.

Chị có trải nghiệm văn hóa Việt Nam trong cuộc sống hằng ngày không?

- Có chứ. Tôi cảm thấy lúc nào cũng nhớ món ăn Việt Nam. Đối với tôi, việc là người Việt Nam là một cách sống. Văn hóa không chỉ nằm ở món ăn, ngôn ngữ hay việc ăn Tết, mà còn ở cách chia sẻ và lan tỏa văn hóa đó. Và tôi rất vui khi được làm điều đó.

Chị cảm thấy thế nào khi thấy Việt Nam ngày nay đang phát triển và hội nhập với cộng đồng quốc tế?

- Tôi nghĩ đó là điều vô cùng quan trọng. Xây dựng các cây cầu kết nối và hợp tác là một trong những cách để những phát minh mới ra đời. Và tôi tin rằng khoa học và công nghệ đóng vai trò rất lớn trong việc xây dựng những cây cầu đó.

Chị có kế hoạch hợp tác với các tổ chức Việt Nam trong tương lai không?

-
 Chắc chắn có. Tôi rất vinh dự khi được thực hiện một thí nghiệm hợp tác với Trung tâm Vũ trụ Việt Nam. Điều đó rất quan trọng với tôi, bởi tôi muốn tiếp tục hợp tác với các tổ chức Việt Nam trong các thí nghiệm khoa học và xây dựng những “đường dẫn” về phát triển nhân lực. Tôi đang có những dự án hợp tác với Việt Nam trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học, bởi dù tôi có thể là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên bay vào không gian, nhưng tôi không muốn mình là người cuối cùng.

Cảm ơn Amanda Nguyễn. Chúc những kế hoạch của chị tiếp tục thành hiện thực.

×