Paul Doumer - lịch sử cây cầu đầu tiên bắc qua sông Hồng, mang tên Toàn quyền Đông Dương, trị giá 6,2 triệu franc

Cầu Paul Doumer - Lịch sử xây dựng cây cầu mang tên của Toàn quyền Đông Dương

Cầu Long Biên, trước đây mang tên cầu Paul Doumer, nằm trên tuyến Quốc lộ 1 cũ, bắc qua sông Hồng, nối phường Hồng Hà với phường Bồ Đề cũ của Hà Nội.

Trước năm 1945, cầu mang tên Pont Doumer, theo tên Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cầu được đổi tên thành Long Biên, theo địa danh khu vực bên bờ bắc sông Hồng.

Công trình được xây dựng để thay thế bến đò Ngọc Lâm, vốn được người dân sử dụng từ thế kỷ XIX. Cầu do Công ty Daydé & Pillé thi công từ năm 1898 đến năm 1902 và chính thức đưa vào khai thác năm 1903. Hiện nay, trên đầu cầu vẫn còn tấm biển kim loại khắc dòng chữ: “1899 - 1902 - Daydé & Pillé - Paris”, ghi dấu thời gian xây dựng và tên nhà thầu.

Là người đặt nền móng cho Liên bang Đông Dương, Paul Doumer sớm nhận ra nhu cầu cấp thiết phải xây dựng một hệ thống giao thông đồng bộ, bao gồm đường bộ, đường sắt, đường sông và đường biển.

Năm 1897, sau nhiều giờ tàu lênh đênh trên sông Hồng với tốc độ chậm chạp, Toàn quyền Paul Doumer mới tới được Hà Nội trong trạng thái mệt mỏi. Muốn vào đất liền, ông phải đi qua một bãi bồi dài, thấp, được hình thành từ phù sa, rồi bước lên một cây cầu tạm bấp bênh.

Ngay khi đó, Paul Doumer hỏi cây cầu được dựng từ bao giờ. Ông được trả lời rằng công trình mới hoàn thành khoảng sáu tháng, nhưng chỉ là cầu tạm và có thể bị nước lũ cuốn trôi sau vài tháng. Trước thực tế ấy, ông ta đã đặt vấn đề liệu có thể xây dựng một cây cầu kiên cố, tồn tại lâu dài hay không, bởi cả cây cầu tạm lẫn bãi bồi giữa sông đều có nguy cơ biến mất trước sức mạnh của dòng nước.

Vào mùa mưa, sông Hồng rộng như một eo biển, có nơi sâu tới khoảng 30m. Dòng sông thường xuyên thay đổi luồng chảy, uy hiếp hệ thống đê điều và cuốn trôi nhiều làng mạc, khiến con người dường như khó có thể chế ngự. Sông Hồng vừa bồi đắp phù sa, đem lại sự màu mỡ cho đồng ruộng, vừa gây ra những trận lũ dữ khi nước tràn bờ.

Paul Doumer nhanh chóng nhận thấy đây là một thách thức lớn. Theo ông, muốn thúc đẩy công cuộc khai thác thuộc địa, chính quyền Pháp trước hết phải dựa vào khoa học, kỹ thuật để khắc phục những trở ngại do thiên nhiên gây ra.

Thời điểm đó, các kỹ sư đang thiết kế tuyến đường sắt từ Lạng Sơn về Hà Nội. Theo phương án ban đầu, tuyến đường sẽ dừng lại ở Gia Lâm, bên tả ngạn sông Hồng, còn hành khách và hàng hóa tiếp tục qua sông bằng phà. Không chấp nhận phương án này, Toàn quyền Paul Doumer đã tìm cách thuyết phục giới kỹ sư và chuyên gia về tính khả thi của một cây cầu lớn, trước khi tổ chức đấu thầu xây dựng cầu qua sông Hồng tại Hà Nội.

Theo tài liệu tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia, chủ trương xây một cây cầu cố định qua sông Hồng được chính quyền thuộc địa chính thức hóa ngày 4/6/1897. Cuộc đấu thầu được mở vào tháng 11/1897 với sáu phương án của các nhà thầu Pháp. Hồ sơ gốc cho thấy phương án của hãng Daydé & Pillé được lựa chọn. Việc xây cầu phục vụ mạng lưới đường sắt, giao thương, khai thác kinh tế và mục tiêu kiểm soát hành chính - quân sự của chính quyền thuộc địa.

Lễ đặt viên đá đầu tiên được tổ chức ngày 12/9/1898. Công trường huy động khoảng 2.000 - 3.000 lao động, phần lớn là người Việt Nam, cùng khoảng 40 kỹ sư, đốc công và chuyên gia Pháp. Hai đầu cầu được nối thông ngày 3/2/1902 và lễ khánh thành diễn ra ngày 28/2/1902, với sự hiện diện của vua Thành Thái và Toàn quyền Paul Doumer.

Tính từ tim hai mố cầu ở hai bên bờ sông, cầu Long Biên dài khoảng 1.680m. Công trình gồm 19 nhịp thép kiên cố, được thiết kế theo kiểu dầm chìa, đặt trên 20 trụ đỡ. Toàn bộ móng mố và trụ cầu được chôn sâu khoảng 30m xuống lớp đất cứng, tính từ mực nước thấp nhất của sông Hồng, đồng thời vươn cao 13,5m so với mực nước này. Như vậy, tổng chiều cao của mỗi mố và trụ cầu lên tới khoảng 43,5m.

Phần chính giữa cầu được bố trí đường ray dành cho tàu hỏa, trong khi hai làn đường bộ nằm nhô ra ở hai bên kết cấu thép. Ở phía hữu ngạn, thuộc khu vực nội thành Hà Nội, cầu được nối tiếp bằng một đoạn cầu cạn xây bằng gạch dài hơn 800m. Nhờ đó, tổng chiều dài toàn bộ công trình vượt quá 2,5km.

Các tài liệu cũng cho biết, để hoàn thành cây cầu, khoảng 30.000m³ đá và hơn 5.300 tấn thép đã được sử dụng. Tổng chi phí xây dựng cây cầu vào thời điểm đó khoảng 6,2 triệu franc.

Vào thời điểm hoàn thành, đây được xem là một trong những cây cầu lớn nhất thế giới, đồng thời là một trong những công trình kỹ thuật đồ sộ và đáng chú ý nhất từng được xây dựng tại vùng Viễn Đông.

Nhân chứng lịch sử của đất nước

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cầu Doumer được đổi tên thành cầu Long Biên. Tên gọi mới gắn công trình với địa danh nằm ở phía bắc sông Hồng, đồng thời đánh dấu sự thay đổi về chủ quyền và vị trí của cây cầu trong đời sống Hà Nội.

Tháng 10/1954, cầu Long Biên trở thành một trong những địa điểm ghi dấu cuộc chuyển giao lịch sử của Thủ đô. Những đơn vị cuối cùng của quân đội Pháp rút khỏi Hà Nội qua cây cầu, trong khi thành phố chuẩn bị đón lực lượng cách mạng về tiếp quản.

Từ một công trình được xây dựng để phục vụ chương trình khai thác thuộc địa, cầu Long Biên bước vào đời sống của một quốc gia độc lập và trở thành chứng nhân lịch sử của ngày Giải phóng Thủ đô.

Trong chiến tranh phá hoại miền Bắc, cầu Long Biên là một trong những mục tiêu bị đánh phá ác liệt bởi đây là tuyến giao thông đường sắt và đường bộ có vai trò đặc biệt quan trọng. Nhiều nhịp cầu bị bom đánh sập hoặc hư hỏng nặng.

Tài liệu của Bảo tàng Lịch sử quốc gia cho biết cầu Long Biên nhiều lần bị ném bom, một số nhịp, trụ bị phá hỏng và phải thay thế bằng kết cấu mới. Riêng trong đợt đánh phá năm 1972, hàng nghìn mét cầu cùng các trụ lớn bị hư hại.

Công nhân đường sắt, bộ đội và người dân Hà Nội đã liên tục sửa chữa, gia cố, dựng cầu tạm và những kết cấu thay thế để duy trì huyết mạch giao thông. Cầu bị đánh hỏng lại được nối, vừa phục vụ vận tải vừa trở thành biểu tượng cho sức sống và ý chí của quân dân Thủ đô.

Do nhiều lần bị phá hủy và phục hồi, cầu Long Biên hiện không còn nguyên vẹn toàn bộ kết cấu từ thời điểm khánh thành. Một số nhịp thép nguyên bản được giữ lại, trong khi những đoạn khác mang dấu tích của các lần sửa chữa trong chiến tranh và thời kỳ sau đó.

Giá trị của cầu vì thế không chỉ nằm ở vật liệu hay hình thức kiến trúc ban đầu. Đó còn là lịch sử sử dụng, ký ức chiến tranh và dấu ấn của nhiều thế hệ đã tham gia bảo vệ, sửa chữa và duy trì hoạt động của cây cầu.

Trong thời bình, Long Biên tiếp tục là tuyến giao thông quen thuộc của người Hà Nội. Những đoàn tàu vẫn chậm rãi chạy trên đường ray ở giữa cầu, hai bên là dòng xe máy, xe đạp và người đi bộ. Cây cầu không chỉ là một công trình hạ tầng mà còn trở thành điểm nhìn, cảnh quan và không gian lưu giữ ký ức của thành phố.

Tuy nhiên, tuổi đời hơn một thế kỷ cùng tác động của chiến tranh, khí hậu, tải trọng và các lần sửa chữa khiến công trình ngày càng xuống cấp. Mặt đường, lan can, tấm đan, liên kết thép và nhiều bộ phận kết cấu thường xuyên phải kiểm tra, gia cố.

Những lần sửa chữa khẩn cấp cầu Long Biên

Từ năm 2024, Chính phủ Pháp hỗ trợ nghiên cứu cải tạo cầu Long Biên thông qua Quỹ FASEP, với kinh phí 710.510 euro. Công ty Artelia tiến hành khảo sát toàn bộ 19 nhịp cầu, kiểm tra khoảng 6.000 thanh dầm thép và mấu nối, xây dựng mô hình ba chiều, phân tích tác động của khí hậu, thủy văn và đề xuất các giải pháp sửa chữa.

Kết quả nghiên cứu công bố năm 2025 cho thấy một số cấu kiện bị ăn mòn, một số trụ có dấu hiệu xói sâu và những bộ phận từng được gia cố trong thời chiến phát sinh nhiều vấn đề hơn kết cấu nguyên bản.

Các chuyên gia cho rằng cầu cần được can thiệp khẩn cấp tại một số vị trí, đồng thời phải có chiến lược phục hồi dài hạn. Một trong những kịch bản được đánh giá cao là khôi phục hình thái kiến trúc đặc trưng nhưng vẫn bảo đảm công năng giao thông và khả năng khai thác bền vững.

Trong lúc phương án tổng thể tiếp tục được nghiên cứu, tháng 3/2026, các cơ quan chức năng tổ chức sửa chữa đột xuất phần đường bộ hai bên cầu.

Từ 9 giờ ngày 28/3 đến hết ngày 27/5/2026, xe máy, xe thô sơ và người đi bộ bị cấm lưu thông để đơn vị thi công sửa mặt cầu, tấm đan, lan can cùng những hạng mục mất an toàn. Hoạt động đường sắt ở giữa cầu vẫn được duy trì.

Sau gần hai tháng thi công, từ 0 giờ ngày 28/5/2026, phần đường bộ cầu Long Biên được mở lại. Xe máy, xe thô sơ và người đi bộ được lưu thông hai chiều, góp phần giảm áp lực cho cầu Chương Dương và các tuyến đường kết nối trung tâm Hà Nội với khu vực phía bắc sông Hồng.

Nguồn tham khảo: Trung tâm Dữ liệu quốc gia, Bảo tàng Lịch sử quốc gia

×