PGS Bùi Hoài Sơn: "Y học cổ truyền góp phần làm giàu bản sắc văn hóa, kinh tế sức khỏe và sức mạnh mềm của đất nước"

Mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chủ trì buổi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về công tác y học cổ truyền Việt Nam. Theo đó, Việt Nam bước vào giai đoạn mới, yêu cầu nâng cao chất lượng dân số, chất lượng nguồn nhân lực và xây dựng ngành công nghiệp sinh học, y học cổ truyền Việt Nam đang đứng trước cơ hội phát triển rất lớn.

Để tạo được bước chuyển mình mang tính lịch sử cho y học cổ truyền Việt Nam, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề nghị cần phải có tư duy mới, tầm nhìn mới và cách tiếp cận mới. Phát triển y học cổ truyền không phải là quay về phương thức cũ kỹ, thủ công mà phải là kế thừa, phát triển tinh hoa của cha ông, trên nền tảng khoa học công nghệ hiện đại phải trở thành một bộ phận hữu cơ của y học quốc gia, một nguồn lực để phát y học cổ truyền không được hiểu như sự quay trở lại với những phương thức cũ kỹ, thủ công, mà phải là sự kế thừa tinh hoa cha ông trên nền tảng khoa học, công nghệ hiện đại

Y học cổ truyền cần trở thành sức mạnh mềm quốc gia

Liên quan đến vấn đề này, trao đổi với PV Dân Việt, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, những chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về y học cổ truyền có ý nghĩa rất đặc biệt, bởi đã đặt y học cổ truyền vào đúng vị trí của nó trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Đây không chỉ là câu chuyện của một chuyên ngành y tế, mà là câu chuyện của văn hóa dân tộc, của khoa học công nghệ, của kinh tế sức khỏe, của chất lượng dân số và sâu xa hơn là của sức mạnh mềm quốc gia.

Theo ông Sơn, điểm rất mới trong chỉ đạo lần này là tư duy phát triển y học cổ truyền không được hiểu như sự quay trở lại với những phương thức cũ kỹ, thủ công, mà phải là sự kế thừa tinh hoa cha ông trên nền tảng khoa học, công nghệ hiện đại; trở thành một bộ phận hữu cơ của nền y học quốc gia và là một nguồn lực phát triển đất nước. Đây là cách nhìn rất biện chứng: giữ gìn truyền thống nhưng không bảo thủ; hiện đại hóa nhưng không đánh mất bản sắc; phát triển thị trường nhưng không buông lỏng y đức và chất lượng.

“Tôi đặc biệt tâm đắc với yêu cầu đặt y học cổ truyền trong tổng thể chiến lược phát triển quốc gia, gắn với kinh tế sức khỏe, công nghiệp dược liệu, chăm sóc sức khỏe toàn diện, chăm sóc người cao tuổi, phục hồi chức năng, sức khỏe tinh thần, du lịch chữa lành và sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam. Điều đó cho thấy y học cổ truyền không chỉ chữa bệnh, mà còn góp phần xây dựng lối sống lành mạnh, bồi đắp niềm tin vào tri thức dân tộc và mở ra một không gian phát triển mới cho đất nước”, ông Sơn nhấn mạnh.

Ông Sơn cũng cho hay, Việt Nam có nhiều thế mạnh rất căn bản để phát triển y học cổ truyền. Trước hết, chúng ta có một kho tàng tri thức y học dân tộc được tích lũy qua hàng nghìn năm, gắn với kinh nghiệm chữa bệnh, dưỡng sinh, phòng bệnh, sử dụng cây thuốc, bài thuốc, phương pháp không dùng thuốc như châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt. Đó không chỉ là tri thức y học, mà còn là một phần của văn hóa sống, văn hóa ứng xử với thiên nhiên và với thân thể con người.

Thứ hai, Việt Nam có hệ sinh thái tự nhiên phong phú, đa dạng sinh học cao, nhiều vùng dược liệu quý ở miền núi, trung du, Tây Bắc, Đông Bắc, Tây Nguyên, Nam Trung Bộ, đồng bằng và ven biển. Nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số đang lưu giữ những tri thức bản địa rất quý về cây thuốc, phương pháp chăm sóc sức khỏe và kinh nghiệm phòng chữa bệnh.

Thứ ba, chúng ta có nền tảng văn hóa rất thuận lợi. Người Việt từ lâu đã quen với thuốc Nam, với quan niệm “phòng bệnh hơn chữa bệnh”, với các phương pháp dưỡng sinh, ăn uống điều độ, cân bằng âm dương, hài hòa giữa con người và môi trường. Đây là điểm tựa xã hội quan trọng để y học cổ truyền không xa lạ với đời sống nhân dân.

Thứ tư, Việt Nam đang có cơ hội lớn từ xu thế toàn cầu. Thế giới ngày càng quan tâm đến sức khỏe toàn diện, phòng bệnh, trị liệu tự nhiên, chăm sóc sức khỏe tinh thần, phục hồi chức năng, tuổi già khỏe mạnh, du lịch chữa lành. Nếu biết chuẩn hóa, kiểm chứng khoa học và xây dựng thương hiệu, y học cổ truyền Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành một sản phẩm đặc sắc của quốc gia.

Trước vấn đề, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm lưu ý phải đặc biệt coi trọng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, bảo hộ sở hữu trí tuệ để chuẩn hóa và số hóa nền y học cổ truyền Việt Nam, ông Sơn cho rằng đây là một chỉ đạo rất trúng, rất kịp thời và có ý nghĩa chiến lược.

“Y học cổ truyền muốn đi xa thì không thể chỉ dựa vào truyền miệng, kinh nghiệm rời rạc hay niềm tin cảm tính. Những bài thuốc quý, những tri thức bản địa, những phương pháp điều trị độc đáo nếu không được số hóa, chuẩn hóa, kiểm chứng và bảo hộ thì rất dễ thất truyền, bị mai một, hoặc bị khai thác thiếu công bằng.

Số hóa y học cổ truyền không chỉ là đưa tài liệu lên môi trường số. Đó phải là quá trình xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về bài thuốc, cây thuốc, vùng dược liệu, lương y, phương pháp điều trị, kết quả nghiên cứu, tiêu chuẩn chất lượng, bằng chứng lâm sàng và quyền sở hữu trí tuệ”, ông Sơn cho hay.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nhấn mạnh yêu cầu xây dựng, hoàn thiện cơ sở dữ liệu quốc gia về y học cổ truyền, gắn nghiên cứu với thương mại hóa, thị trường, sự phối hợp giữa viện nghiên cứu, trường đại học, bệnh viện, doanh nghiệp và địa phương.

“Ở góc nhìn văn hóa, tôi thấy đây còn là câu chuyện bảo vệ di sản tri thức của cộng đồng. Tri thức y học cổ truyền không chỉ thuộc về một cá nhân, mà nhiều khi là tài sản tinh thần của cả một dòng họ, một làng nghề, một cộng đồng dân tộc. Vì vậy, bảo hộ sở hữu trí tuệ cần đi cùng cơ chế chia sẻ lợi ích công bằng, tôn vinh người nắm giữ tri thức, khuyến khích họ truyền dạy, đồng thời ngăn chặn tình trạng chiếm đoạt tri thức bản địa hoặc thương mại hóa một cách thiếu đạo đức.

Nếu làm tốt, chuyển đổi số sẽ giúp y học cổ truyền Việt Nam bước từ “kho báu nằm trong dân gian” thành “tài sản quốc gia được quản trị hiện đại”, từ kinh nghiệm phân tán thành tri thức có hệ thống, từ bài thuốc gia truyền thành sản phẩm có tiêu chuẩn, có bằng chứng và có năng lực hội nhập quốc tế”, ông Sơn nhìn nhận.

Sớm xây dựng Bộ Luật, tạo điều kiện cho y học cổ truyền phát triển

Đồng quan điểm trên, trao đổi với PV Dân Việt, Thầy thuốc Nhân dân, GS.TS Trương Việt Bình - Chủ tịch Hội Nam y Việt Nam nhấn mạnh, sự quan tâm chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm rất thiết thực, đặc biệt quan trọng trong sự phát triển y học cổ truyền.

GS Bình cho rằng, để thực tiễn hoá cần phải cấp tốc xây dựng Bộ Luật riêng, tạo điều kiện cho y học cổ truyền phát triển. Ông đưa ví dụ như Trung Quốc, Nhật Bản đều xây dựng hệ thống hành lang pháp lý để bảo vệ và phát triển nền y học cổ truyền.

“Y học cổ truyền là một hệ thống điều trị độc lập, song hành với y học hiện đại. Tuy nhiên, sự chênh lệch về tỷ lệ nhân lực y học hiện đại có 95%, vô hình chung tạo sức ép cho y học cổ truyền gần như không cựa quậy được. Bên cạnh đó, ngân sách, kinh phí đầu tư cũng như luật đấu thầu còn hạn hẹp. Tỷ lệ chi trả thuốc y học cổ truyền chiếm tỷ lệ rất nhỏ khoảng 2 - 2,7% trong quỹ Bảo hiểm Y tế”, GS Bình nói.

Theo GS Bình, năm 2025, Học viện đào tạo khoảng 11.000 bác sĩ ra trường nhưng tuyến y tế cơ sở, trạm y tế xã phường rất hiếm biên chế cho bác sĩ y học cổ truyền, chỉ biên chế đối với bác sĩ tây y.

“Tôi cho rằng cần phải có biên chế chính thức cho nguồn nhân lực y học cổ truyền tại cộng đồng với mức lương phù hợp để phục vụ tốt nhất cho nhân dân, từ đó mới phát huy tốt nhất y học cổ truyền”, GS Trương Việt Bình chia sẻ thêm.

Bên cạnh đó, chia sẻ thêm với PV Dân Việt, PGS Bùi Hoài Sơn đồng tình với những chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã mở ra một hướng tiếp cận mới cho y học cổ truyền Việt Nam - trở thành động lực phát triển dược liệu, tri thức bản địa, du lịch chữa lành và sức mạnh mềm quốc gia.

Theo ông Sơn, đây chính là điểm rất đáng chú ý trong cách tiếp cận mới: y học cổ truyền không chỉ nằm trong bệnh viện, phòng khám hay nhà thuốc, mà có thể trở thành một hệ sinh thái phát triển rộng lớn hơn, bao gồm dược liệu, nông nghiệp sinh thái, công nghiệp chế biến, nghiên cứu khoa học, du lịch sức khỏe, văn hóa bản địa và thương hiệu quốc gia.

Khi Tổng Bí thư, Chủ tịch nước yêu cầu phát triển ngành công nghiệp dược liệu như một ngành kinh tế, đồng bộ theo chuỗi từ giống, vùng trồng tiêu chuẩn, truy xuất nguồn gốc, bào chế sản phẩm, thương hiệu đến thị trường xuất khẩu, đó là một gợi mở rất quan trọng. Nếu chúng ta làm tốt, cây dược liệu không chỉ là nguyên liệu y học, mà còn là sinh kế cho người dân, là sản phẩm OCOP, là thương hiệu vùng miền, là câu chuyện văn hóa, là động lực giảm nghèo bền vững ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Ở bình diện sức mạnh mềm, mỗi bài thuốc hay, mỗi phương pháp dưỡng sinh, mỗi vùng dược liệu, mỗi làng nghề thuốc Nam, mỗi tri thức chăm sóc sức khỏe của cộng đồng đều có thể trở thành một câu chuyện đẹp về Việt Nam. Thế giới biết đến Nhật Bản qua thiền, trà đạo, lối sống tối giản; biết đến Ấn Độ qua yoga và Ayurveda; biết đến Trung Quốc qua Đông y và dưỡng sinh. Việt Nam cũng hoàn toàn có thể xây dựng một thương hiệu y học cổ truyền mang bản sắc riêng: nhân văn, hài hòa, gần gũi với thiên nhiên, dựa trên tri thức dân tộc nhưng được chứng minh bằng khoa học hiện đại.

“Vấn đề là chúng ta phải tránh cách làm manh mún. Không thể phát triển sức mạnh mềm nếu sản phẩm thiếu chuẩn, dịch vụ thiếu chuyên nghiệp, quảng cáo thiếu trung thực, dữ liệu thiếu minh bạch. Sức mạnh mềm chỉ bền vững khi bản sắc đi cùng chất lượng, truyền thống đi cùng khoa học, và thương hiệu đi cùng niềm tin”, ông Sơn nhấn mạnh.

Đại biểu Quốc hội Bùi Hoài Sơn cũng nêu thực tế, Việt Nam có nhiều tiềm năng rất lớn, nhưng mức độ phát huy còn chưa tương xứng. Việt Nam có đầy đủ điều kiện để phát triển du lịch sức khỏe và chữa lành: thiên nhiên phong phú, khí hậu đa dạng, nhiều vùng suối khoáng, rừng núi, biển đảo, hệ thống dược liệu quý, ẩm thực lành mạnh, bản sắc văn hóa của 54 dân tộc, cùng truyền thống y học cổ truyền lâu đời. Đây là nền tảng mà không phải quốc gia nào cũng có.

Tuy nhiên, trong thời gian qua, du lịch sức khỏe của chúng ta vẫn chủ yếu phát triển tự phát, phân tán, thiếu sản phẩm đặc trưng, thiếu tiêu chuẩn dịch vụ, thiếu sự kết nối giữa ngành y tế, văn hóa, du lịch, nông nghiệp và doanh nghiệp. Nhiều nơi có dược liệu nhưng chưa có sản phẩm du lịch chữa lành; có cảnh quan đẹp nhưng thiếu dịch vụ chăm sóc sức khỏe đạt chuẩn; có tri thức bản địa nhưng chưa được bảo tồn, diễn giải, số hóa và đưa vào chuỗi giá trị một cách bài bản.

Muốn phát triển du lịch chữa lành mang bản sắc Việt, chúng ta cần xây dựng các mô hình tích hợp: làng dược liệu gắn với trải nghiệm văn hóa; khu dưỡng sinh gắn với y học cổ truyền; điểm du lịch sinh thái gắn với chăm sóc sức khỏe tinh thần; ẩm thực lành mạnh gắn với triết lý cân bằng của người Việt; các dịch vụ châm cứu, bấm huyệt, xoa bóp, ngâm thuốc, tắm lá, thiền, dưỡng sinh được chuẩn hóa và quản lý chuyên môn. Định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước về nghiên cứu mô hình trung tâm chăm sóc sức khỏe, khu dinh dưỡng, khu dưỡng sinh, làng dược liệu, vùng phát triển dược liệu gắn với giảm nghèo bền vững và du lịch sinh thái là rất phù hợp với hướng đi này.

“Tôi nghĩ, trong tương lai, nếu mỗi vùng miền biết kể câu chuyện sức khỏe của mình bằng bản sắc riêng, Tây Bắc có thể kể câu chuyện cây thuốc và tắm lá; Tây Nguyên kể câu chuyện rừng, thảo dược và văn hóa bản địa; miền Trung kể câu chuyện biển, khoáng nóng và dưỡng sinh; đồng bằng kể câu chuyện thuốc Nam, ẩm thực lành mạnh và làng nghề. Khi đó, du lịch chữa lành không chỉ là nghỉ dưỡng, mà là một hành trình trở về với thiên nhiên, văn hóa và sự cân bằng bên trong con người”, ông Sơn nhấn mạnh.

6 giải pháp giúp đưa y học cổ truyền phát triển

PGS Bùi Hoài Sơn đã đưa ra 6 giải pháp giúp đưa y học cổ truyền phát triển. Thứ nhất, cần sớm xây dựng và ban hành Chiến lược phát triển y học cổ truyền Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 như chỉ đạo đã nêu. Chiến lược này phải đặt y học cổ truyền trong tổng thể phát triển đất nước, không chỉ là chiến lược của riêng ngành y tế, mà cần có sự tham gia của khoa học công nghệ, nông nghiệp, văn hóa, du lịch, giáo dục, công thương, tài chính và địa phương.

Thứ hai, cần xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về y học cổ truyền, số hóa bài thuốc, cây thuốc, tri thức bản địa, vùng dược liệu, đội ngũ lương y, sản phẩm, công trình nghiên cứu và kết quả kiểm chứng. Đi cùng với đó là cơ chế bảo hộ sở hữu trí tuệ, bảo vệ quyền lợi của cộng đồng nắm giữ tri thức, không để di sản quý báu bị thất truyền hoặc bị khai thác thiếu công bằng.

Thứ ba, cần phát triển công nghiệp dược liệu theo chuỗi giá trị. Không thể chỉ dừng ở việc trồng cây thuốc, mà phải đi từ giống, quy hoạch vùng trồng, tiêu chuẩn chất lượng, truy xuất nguồn gốc, chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, phân phối, xuất khẩu và kết nối với du lịch, OCOP, kinh tế nông thôn, kinh tế xanh.

Thứ tư, cần tích hợp Đông - Tây y theo hướng y học chứng thực. Y học cổ truyền muốn có vị thế vững chắc thì phải dựa vào bằng chứng khoa học, nghiên cứu lâm sàng, tiêu chuẩn an toàn, hiệu quả điều trị và cơ chế kiểm soát chất lượng. Hai nền y học không nên đối lập, mà cần bổ trợ cho nhau để phục vụ tốt nhất sức khỏe nhân dân. Đây cũng là tinh thần đã được Tổng Bí thư, Chủ tịch nước nhấn mạnh tại buổi làm việc.

Thứ năm, cần đưa y học cổ truyền về gần dân hơn, nhất là ở y tế cơ sở, xã, phường. Những phương pháp chăm sóc sức khỏe không dùng thuốc như châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt, dưỡng sinh, phục hồi chức năng, chăm sóc người cao tuổi, phòng bệnh mạn tính cần được chuẩn hóa, có danh mục kỹ thuật, có nhân lực được đào tạo, có cơ chế bảo hiểm y tế phù hợp để người dân tiếp cận công bằng hơn.

Thứ sáu, cần xây dựng thương hiệu quốc gia về y học cổ truyền Việt Nam. Thương hiệu ấy phải dựa trên ba nền tảng: bản sắc Việt Nam, bằng chứng khoa học và dịch vụ đạt chuẩn. Chúng ta không thể xây dựng thương hiệu bằng quảng cáo thổi phồng, mà phải bằng chất lượng thật, đạo đức thật, sản phẩm thật và niềm tin thật.

“Cuối cùng, tôi cho rằng phải giữ gìn y đạo. Y học cổ truyền trước hết là y học của sự nhân ái, của tinh thần “Lương y như từ mẫu”. Phát triển thị trường là cần thiết, thương mại hóa sản phẩm là cần thiết, nhưng tuyệt đối không được để những hành vi trục lợi, quảng cáo sai sự thật, chữa bệnh phản khoa học làm tổn thương niềm tin của nhân dân.

Nếu giữ được đạo đức, chuẩn hóa được tri thức, hiện đại hóa được phương pháp và xây dựng được thương hiệu, y học cổ truyền Việt Nam hoàn toàn có thể bước vào một giai đoạn phát triển mới: vừa chăm sóc tốt hơn sức khỏe nhân dân, vừa góp phần làm giàu bản sắc văn hóa, kinh tế sức khỏe và sức mạnh mềm của đất nước”, ông Sơn chia sẻ thêm.

×