PGS.TS Bùi Hoài Sơn: "Kinh tế đêm là chiến lược phát triển đô thị hiện đại chứ không chỉ là kéo dài thời gian bán hàng"

Kinh tế đêm cần được hiểu rộng hơn là một chiến lược phát triển đô thị hiện đại, chứ không chỉ là kéo dài thời gian bán hàng

Mới đây, Chính phủ yêu cầu các địa phương chủ động nghiên cứu, phát triển kinh tế ban đêm theo hướng văn minh, hiện đại, có bản sắc... Ông đánh giá sao về chủ trương này?

- Tôi cho rằng yêu cầu của Chính phủ về việc các địa phương chủ động nghiên cứu, phát triển kinh tế ban đêm theo hướng văn minh, hiện đại, có bản sắc là một định hướng rất cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Điểm đáng chú ý là chủ trương này không tách kinh tế đêm khỏi văn hóa, du lịch, thương mại, dịch vụ, giải trí, cũng không xem kinh tế đêm đơn thuần là câu chuyện tiêu dùng sau 22 giờ, mà đặt nó trong tổng thể phát triển đô thị, nâng cao chất lượng sống và gia tăng sức hấp dẫn của điểm đến.

Chính phủ yêu cầu phát triển kinh tế ban đêm phải đồng thời bảo đảm an ninh trật tự, an toàn xã hội, vệ sinh môi trường và đời sống người dân. Đây chính là cách tiếp cận cân bằng, vì kinh tế đêm chỉ bền vững khi vừa tạo ra dòng tiền, vừa tạo ra sự an tâm, văn minh và hài hòa xã hội.

Ở nhiều thành phố lớn trên thế giới, ban đêm không phải là khoảng thời gian “ngoài quản lý”, mà là một không gian phát triển đặc biệt. Đó là thời gian của sáng tạo, trải nghiệm, giao lưu văn hóa, nghệ thuật đường phố, ẩm thực, mua sắm, biểu diễn, bảo tàng đêm, phố đi bộ, du lịch sông nước, lễ hội ánh sáng, công nghiệp giải trí. Nói cách khác, kinh tế đêm không chỉ bán thêm một bữa ăn, một ly nước, một dịch vụ giải trí; kinh tế đêm bán trải nghiệm, ký ức, cảm xúc và bản sắc của một đô thị.

Vì vậy, tôi đánh giá cao chủ trương này ở chỗ nó mở ra một cách nhìn mới: ban đêm cũng là tài nguyên. Nhưng đó là loại tài nguyên rất nhạy cảm, nếu khai thác tốt sẽ tạo thêm việc làm, tăng chi tiêu du lịch, làm sống động không gian công cộng; nếu khai thác thiếu quy hoạch, thiếu quản trị, nó có thể gây ồn ào, mất an ninh trật tự, ô nhiễm môi trường và xung đột với đời sống cư dân. Do đó, phát triển kinh tế đêm phải đi cùng một năng lực quản trị đêm tương ứng.

TP.HCM được xem là nơi có nhiều tiềm năng để phát triển kinh tế đêm. Thời gian qua, kinh tế đêm ở TP.HCM vẫn chủ yếu dừng ở mức "có hoạt động", chưa hình thành được hệ thống sản phẩm du lịch hoàn chỉnh có thể thương mại hóa và nhân rộng. Vì sao vậy, thưa ông? Điễm nghẽn lớn nằm ở đâu?

- TP.HCM có lợi thế rất lớn. Đây là đô thị năng động nhất cả nước, có nhịp sống mở, có cộng đồng cư dân đa dạng, có lượng khách du lịch lớn, có sức mua, có văn hóa ẩm thực phong phú, có hệ thống thương mại – dịch vụ phát triển, có sông Sài Gòn, có các không gian như phố đi bộ Nguyễn Huệ, Bùi Viện, Chợ Lớn, Thủ Thiêm, các trung tâm mua sắm, các khu sáng tạo, sự kiện, âm nhạc, biểu diễn. Tuy nhiên, lợi thế tự nhiên của một đô thị năng động chưa tự động trở thành sản phẩm kinh tế đêm.

Thực tế, kinh tế đêm TP.HCM lâu nay vẫn thiên về các hoạt động rời rạc: ăn uống, bar, pub, phố Tây, chợ đêm, sự kiện ngắn ngày. Những hoạt động này tạo không khí, nhưng chưa đủ để hình thành một hệ sinh thái du lịch đêm hoàn chỉnh. Một sản phẩm du lịch đêm đúng nghĩa phải có thiết kế trải nghiệm, có câu chuyện văn hóa, có hạ tầng giao thông đêm, có an ninh, vệ sinh, nhà vệ sinh công cộng, chỉ dẫn, thanh toán, truyền thông, liên kết tour tuyến, biểu diễn, mua sắm, lưu trú, vận chuyển, quản lý tiếng ồn và bảo vệ cư dân. Nếu thiếu các yếu tố ấy, hoạt động ban đêm dễ dừng lại ở “có chỗ đi chơi”, chứ chưa trở thành sản phẩm có thể bán, có thể nhân rộng, có thể định vị thương hiệu.

Một số nghiên cứu và thông tin ngành du lịch từng cho thấy kinh tế đêm được xác định là sản phẩm trọng tâm trong chiến lược phát triển du lịch TP.HCM, nhưng đóng góp của khách quốc tế vào hoạt động du lịch đêm còn khiêm tốn so với tiềm năng. Điều đó cho thấy vấn đề không nằm ở chỗ thành phố thiếu nhu cầu, mà ở chỗ chưa có đủ sản phẩm đặc sắc, an toàn, thuận tiện, có chất lượng quốc tế để kéo dài thời gian lưu trú và tăng mức chi tiêu của du khách.

Điểm nghẽn lớn, theo tôi, là điểm nghẽn của tư duy quy hoạch và quản trị sản phẩm. Chúng ta có nhiều điểm sáng, nhưng thiếu một bản đồ kinh tế đêm. Có nhiều hoạt động, nhưng thiếu nhạc trưởng. Có nhiều tiềm năng, nhưng thiếu cơ chế đặc thù, thiếu liên kết công – tư, thiếu dữ liệu về hành vi tiêu dùng ban đêm, thiếu tiêu chuẩn dịch vụ, thiếu chiến lược thương hiệu.

Để kinh tế đêm TP.HCM thoát khỏi cái bóng “ăn nhậu vỉa hè”

Theo ông làm gì để đánh thức kinh tế đêm tại TP.HCM thoát bóng “ăn nhậu vỉa hè”?

- Tôi rất đồng tình với nhận định rằng kinh tế đêm TP.HCM không thể chỉ được nhìn qua lăng kính ăn uống, nhất là ăn nhậu vỉa hè. Ẩm thực đường phố là một tài sản rất quý của thành phố, nhưng nếu chỉ dừng ở ăn uống thì chúng ta đang làm nghèo đi trí tưởng tượng phát triển của một đô thị đặc biệt.

TP.HCM cần xây dựng các “tổ hợp trải nghiệm đêm” theo nhiều lớp. Lớp thứ nhất là ẩm thực, mua sắm, giải trí, nhưng phải được tổ chức văn minh hơn, sạch hơn, an toàn hơn, có câu chuyện hơn. Lớp thứ hai là văn hóa – nghệ thuật: biểu diễn đường phố, sân khấu nhỏ, âm nhạc, xiếc, thời trang, chiếu phim ngoài trời, triển lãm đêm, không gian sáng tạo trẻ. Lớp thứ ba là du lịch đô thị: tour đêm trên sông Sài Gòn, tour kiến trúc Pháp – Sài Gòn xưa, tour Chợ Lớn về đêm, tour ẩm thực bản địa, tour nghệ thuật đương đại, tour di sản công nghiệp, tour ngắm thành phố từ trên cao. Lớp thứ tư là kinh tế sáng tạo: thiết kế, thủ công, sản phẩm lưu niệm, công nghệ trình chiếu, thực tế tăng cường, ánh sáng, âm thanh, sự kiện quốc tế.

Muốn làm được điều đó, TP.HCM cần một chiến lược bài bản với một số việc cụ thể. Trước hết, phải phân vùng kinh tế đêm theo chức năng, không để tất cả các loại hình dồn vào một khu rồi phát sinh quá tải. Khu nào dành cho du lịch quốc tế, khu nào dành cho gia đình, khu nào dành cho văn hóa – nghệ thuật, khu nào dành cho giải trí muộn, khu nào gắn với sông nước, khu nào gắn với mua sắm cần được xác định rõ.

Thứ hai, phải có cơ chế cấp phép linh hoạt nhưng minh bạch, quản lý bằng tiêu chuẩn, dữ liệu, camera, phản ánh của người dân, chứ không quản lý theo kiểu sợ sai nên cấm hoặc buông lỏng.

Thứ ba, phải kéo doanh nghiệp lớn, doanh nghiệp sáng tạo, nghệ sĩ, cộng đồng khởi nghiệp, các nhà tổ chức sự kiện vào cuộc. Kinh tế đêm không thể chỉ giao cho hộ kinh doanh nhỏ lẻ tự xoay xở.

Thứ tư, phải đầu tư giao thông công cộng đêm, bãi đỗ xe, an ninh, y tế, vệ sinh môi trường và cứu hộ. Ban đêm, chỉ cần một trải nghiệm mất an toàn là thương hiệu đô thị bị tổn thương.

TP.HCM đang hướng tới những cơ chế phát triển đặc thù của một đô thị đặc biệt; đây cũng là cơ hội để thành phố đặt kinh tế đêm trong một khuôn khổ thể chế mới, không chỉ như một hoạt động du lịch, mà như một ngành kinh tế đô thị hiện đại.

Mới đây, Hà Nội dự kiến cho một số dịch vụ hoạt động xuyên đêm. Nhiều người cho rằng, với lợi thế về du lịch, di sản, Hà Nội sở hữu tiềm năng về phát triển kinh tế đêm. Tuy nhiên, cho tới nay, lĩnh vực này vẫn chưa có sự bứt phá. Vì sao vậy, thưa ông?

- Hà Nội có những lợi thế mà không nhiều đô thị có được: nghìn năm lịch sử, phố cổ, hồ Hoàn Kiếm, hồ Tây, sông Hồng, làng nghề, ẩm thực, kiến trúc, bảo tàng, nhà hát, ký ức đô thị, không gian văn hóa cộng đồng. Nếu TP.HCM mạnh về năng lượng đô thị hiện đại, thì Hà Nội mạnh về chiều sâu văn hóa. Nhưng chính vì có chiều sâu văn hóa, Hà Nội càng không thể phát triển kinh tế đêm theo kiểu sao chép mô hình ồn ào, tiêu dùng nhanh.

Lý do Hà Nội chưa bứt phá, theo tôi, là vì chúng ta chưa biến được tài nguyên văn hóa thành sản phẩm trải nghiệm đêm đủ hấp dẫn. Du khách đến Hà Nội có thể đi bộ quanh hồ, ăn phở, uống cà phê, vào phố cổ, nhưng sau đó còn gì để họ chi tiêu thêm một cách tự nguyện, hào hứng, có chất lượng? Bảo tàng đêm ở đâu? Chương trình biểu diễn thường kỳ ở đâu? Tour ký ức Hà Nội về đêm ở đâu? Không gian nghệ thuật ven sông ở đâu? Chợ đêm có sản phẩm thủ công, thiết kế, sáng tạo, bản quyền tốt ở đâu? Câu trả lời vẫn còn phân tán.

Bên cạnh đó, Hà Nội là đô thị có mật độ dân cư cao, nhiều khu vực di sản nằm sát không gian sống của người dân. Nếu phát triển kinh tế đêm mà không tính đến tiếng ồn, rác thải, giao thông, an ninh, phòng cháy chữa cháy, lợi ích cư dân thì rất dễ tạo phản ứng xã hội. Vì vậy, Hà Nội thận trọng là điều dễ hiểu. Nhưng thận trọng không có nghĩa là chậm trễ. Vấn đề là phải có mô hình quản trị tốt hơn.

Việc Hà Nội đang lấy ý kiến xây dựng dự thảo nghị quyết về hoạt động đầu tư, kinh doanh sản phẩm, dịch vụ ban đêm cho thấy Thủ đô đã nhìn thấy nhu cầu phải tạo khung chính sách riêng cho lĩnh vực này. Đây là hướng đi cần thiết, bởi nếu không có cơ chế, kinh tế đêm hoặc sẽ tự phát, hoặc sẽ bị kìm hãm bởi những quy định ban ngày áp vào đời sống ban đêm.

Có nên xây dựng các đặc khu kinh tế đêm tại Hà Nội?

Ông đánh giá tính khả thi của phát triển kinh tế đêm ở Hà Nội, được và mất gì?

- Cái được lớn nhất là Hà Nội có thể tạo thêm một động lực tăng trưởng mới cho thương mại, dịch vụ, du lịch, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo. Kinh tế đêm giúp kéo dài thời gian lưu trú, tăng chi tiêu du khách, tạo việc làm cho lao động trẻ, nghệ sĩ, hướng dẫn viên, người làm dịch vụ, doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nó cũng giúp các di sản, bảo tàng, nhà hát, không gian công cộng trở nên sống động hơn, gần gũi hơn với công chúng.

Cái được thứ hai là xây dựng hình ảnh một Hà Nội vừa cổ kính vừa hiện đại. Một đô thị đáng sống không phải là đô thị tắt đèn sau 22 giờ, nhưng cũng không phải là đô thị ồn ào suốt đêm. Đô thị đáng sống là nơi mỗi khung giờ đều có trật tự, có vẻ đẹp, có sự an toàn và có lựa chọn văn minh cho người dân.

Tuy nhiên, cái mất cũng có thể rất lớn nếu làm không tốt. Đó là nguy cơ thương mại hóa thô thiển di sản, biến không gian văn hóa thành không gian tiêu dùng ồn ào; nguy cơ xung đột với cư dân; nguy cơ quá tải giao thông; nguy cơ rác thải, tiếng ồn, mất an ninh trật tự; nguy cơ các hoạt động giải trí lệch chuẩn len lỏi vào không gian đô thị. Vì vậy, tính khả thi không chỉ nằm ở việc “cho phép mở muộn”, mà nằm ở việc Hà Nội có thiết kế được một mô hình kinh tế đêm phù hợp với phẩm chất Thủ đô hay không.

Theo tôi, Hà Nội nên làm thí điểm, có đánh giá định kỳ, có chỉ số đo lường rõ ràng: doanh thu, việc làm, mức chi tiêu du khách, mức độ hài lòng của cư dân, số vụ việc an ninh, chất lượng vệ sinh môi trường, mức độ tham gia của doanh nghiệp sáng tạo, tỷ lệ sản phẩm văn hóa bản địa. Không đo lường thì không quản trị được. Không quản trị được thì rất dễ biến một chủ trương đúng thành nỗi lo trong dân.

Có nên xây dựng các đặc khu kinh tế đêm tại Hà Nội không thưa ông?

- Tôi ủng hộ việc Hà Nội xây dựng một số không gian kinh tế đêm trọng điểm, có thể gọi là khu kinh tế đêm, tuyến kinh tế đêm, hay cụm trải nghiệm đêm. Nhưng cần tránh tâm lý cứ “đặc khu” là phải thật lớn, thật ồn ào, thật nhiều dịch vụ mở suốt đêm. Hà Nội cần mô hình tinh tế hơn, có phân tầng và có bản sắc.

Chẳng hạn, khu vực hồ Hoàn Kiếm – phố cổ có thể là không gian di sản, đi bộ, ẩm thực truyền thống, nghệ thuật đường phố, sản phẩm thủ công, tour ký ức đô thị. Khu vực hồ Tây có thể phát triển thành không gian giải trí, âm nhạc, ẩm thực cao cấp, thể thao đêm, sự kiện quốc tế. Trục sông Hồng có thể trở thành không gian lễ hội, ánh sáng, du lịch sông nước, công viên văn hóa. Các làng nghề như Bát Tràng, Vạn Phúc có thể tổ chức trải nghiệm đêm gắn với nghề thủ công, trình diễn, mua sắm, workshop sáng tạo. Một số bảo tàng, nhà hát, trung tâm nghệ thuật có thể mở cửa muộn theo lịch cố định.

Quan trọng nhất là mỗi khu phải có “tính cách” riêng. Kinh tế đêm Hà Nội không thể chỉ có một công thức chung là ăn uống – mua sắm – âm nhạc. Nếu Hoàn Kiếm giống hồ Tây, hồ Tây giống phố cổ, phố cổ giống mọi chợ đêm khác thì Hà Nội sẽ đánh mất lợi thế lớn nhất của mình: bản sắc.

Đặc khu kinh tế đêm cũng cần cơ chế quản trị đặc thù: một đầu mối điều phối, quy chuẩn tiếng ồn, rác thải, an toàn, PCCC, giao thông đêm, cấp phép biểu diễn, quản lý giá cả, thanh toán số, hỗ trợ doanh nghiệp sáng tạo, bảo vệ quyền lợi cư dân. Đặc biệt, phải có cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng địa phương, để người dân không cảm thấy mình chỉ là người chịu tiếng ồn, chịu rác thải, chịu ùn tắc, còn lợi ích thuộc về nơi khác.

Ông có kiến nghị, đề xuất gì để phát triển kinh tế đêm?

- Theo tôi, trước hết, cần thay đổi tư duy: kinh tế đêm không phải là phần kéo dài của kinh tế ngày, mà là một cấu phần riêng của kinh tế đô thị, có quy hoạch riêng, sản phẩm riêng, dữ liệu riêng, nhân lực riêng và phương thức quản trị riêng. Không thể dùng hoàn toàn tư duy quản lý ban ngày để điều hành đời sống ban đêm.

Thứ hai, mỗi địa phương phải xây dựng bản đồ kinh tế đêm. Bản đồ đó xác định rõ khu vực nào được phát triển, loại hình nào phù hợp, sức chứa bao nhiêu, giờ hoạt động ra sao, tuyến giao thông nào phục vụ, cư dân bị ảnh hưởng thế nào, lực lượng nào chịu trách nhiệm, doanh nghiệp nào tham gia, sản phẩm chủ lực là gì.

Thứ ba, cần coi văn hóa là linh hồn của kinh tế đêm. Nếu thiếu văn hóa, kinh tế đêm rất dễ trượt sang tiêu dùng đơn giản, thậm chí phản cảm. Với Hà Nội, đó phải là văn hóa Tràng An, văn hóa di sản, văn hóa thanh lịch, văn minh. Với TP.HCM, đó là văn hóa mở, năng động, nghĩa tình, sáng tạo, giao thoa Đông – Tây, sông nước và đô thị hiện đại. Mỗi nơi phải kể câu chuyện của mình bằng ánh sáng, âm nhạc, ẩm thực, kiến trúc, con người và dịch vụ.

Thứ tư, phải phát triển công nghiệp văn hóa gắn với kinh tế đêm. Các chương trình biểu diễn, lễ hội ánh sáng, thiết kế, thời trang, nghệ thuật đương đại, thủ công mỹ nghệ, sản phẩm lưu niệm, trò chơi tương tác, công nghệ thực tế ảo, bảo tàng đêm, tour kể chuyện lịch sử đều có thể trở thành nguồn thu lớn nếu được đầu tư chuyên nghiệp.

Thứ năm, cần quản lý bằng công nghệ và dữ liệu. Camera thông minh, bản đồ số, phản ánh hiện trường, thanh toán không tiền mặt, dữ liệu du khách, dữ liệu giao thông, dữ liệu tiếng ồn, dữ liệu rác thải sẽ giúp chính quyền điều hành linh hoạt hơn. Quản lý hiện đại không phải là kiểm soát cứng nhắc, mà là tạo khuôn khổ an toàn để sáng tạo được nảy nở.

Thứ sáu, phải đào tạo nhân lực kinh tế đêm. Người phục vụ ban đêm không chỉ cần kỹ năng bán hàng, mà còn cần ngoại ngữ, ứng xử văn minh, kỹ năng du lịch, kỹ năng xử lý tình huống, hiểu biết văn hóa địa phương. Một nụ cười, một cách chỉ đường, một thái độ phục vụ cũng có thể trở thành ký ức đẹp của du khách.

Cuối cùng, phải đặt người dân vào trung tâm. Kinh tế đêm không thể thành công nếu người dân địa phương phản đối. Người dân phải được tham vấn, được hưởng lợi, được bảo vệ quyền nghỉ ngơi, quyền an toàn, quyền sống trong môi trường sạch. Khi người dân thấy kinh tế đêm làm khu phố đẹp hơn, an toàn hơn, có thêm sinh kế, có thêm niềm tự hào, họ sẽ trở thành chủ thể đồng hành chứ không phải đối tượng bị tác động.

Tóm lại, kinh tế đêm là một cơ hội lớn, nhưng cũng là một phép thử về năng lực quản trị đô thị. Chúng ta không nên sợ ban đêm, nhưng cũng không được dễ dãi với ban đêm. Một thành phố văn minh là thành phố biết làm cho đêm trở nên sáng hơn, không chỉ bằng ánh đèn, mà bằng văn hóa, trật tự, an toàn, sáng tạo và niềm vui sống của con người.

Xin trân trọng cảm ơn những đóng góp, chia sẻ của ông!

×