PGS.TS Bùi Hoài Sơn: "Tiêu thụ thịt chó mèo không còn là sở thích cá nhân khi phía sau là tội phạm"

"Loạt bài của Báo Dân Việt được nêu công khai tại họp báo cho thấy bức xúc xã hội là có thật, rất sâu và rất rộng"

Thưa ông, vừa qua Báo Dân Việt đăng tải loạt bài đường dây trộm cắp "thú cưng" ở Hà Nội. Từ việc này, Công an TP Hà Nội đã bắt giữ nhiều đối tượng và đang mở rộng điêu tra, xử lý. Ông đánh giá như thế nào về thực trạng trộm cắp chó mèo đã xảy ra? Dư luận bức xúc ra sao?

- Tôi cho rằng vụ việc mà Báo Dân Việt điều tra và việc Công an TP Hà Nội nhanh chóng triệt phá ổ nhóm trộm cắp mèo là một tín hiệu rất đáng chú ý, bởi nó cho thấy đây không còn là những vụ việc nhỏ lẻ, tự phát, mà đã có dấu hiệu của một chuỗi hành vi có tổ chức, khép kín, từ khâu trộm cắp, thu mua, vận chuyển, giết mổ đến thậm chí lợi dụng mạng xã hội để đòi tiền chuộc hoặc tiếp cận các chủ nuôi đang tìm thú lạc.

Điều khiến dư luận bức xúc không chỉ là giá trị tài sản bị xâm phạm, mà sâu xa hơn là sự tổn thương tình cảm, niềm tin và cảm giác bất an trong đời sống đô thị. Với rất nhiều gia đình hôm nay, chó mèo không còn đơn thuần là vật nuôi, mà là thành viên trong nhà, là bạn đồng hành của trẻ nhỏ, người già, người sống một mình. Khi một con vật bị bắt trộm, bị giết mổ hoặc bị biến thành công cụ để tống tiền chủ nuôi, đó không chỉ là một vụ trộm cắp, mà còn là sự xâm phạm vào đời sống tinh thần, vào sự tử tế tối thiểu mà xã hội phải gìn giữ. Việc loạt bài của Báo Dân Việt thu hút quan tâm lớn và câu chuyện được nêu công khai tại họp báo của thành phố cho thấy bức xúc xã hội là có thật, rất sâu và rất rộng.

Từ góc độ xã hội, tôi nghĩ cần nhìn nhận nghiêm túc rằng trộm cắp chó mèo không phải chuyện “vặt vãnh”, càng không thể xem là “tập quán cũ” để xuê xoa. Nó là biểu hiện của sự xuống cấp đạo đức ở một bộ phận người, sự coi thường pháp luật và cả những khoảng trống quản lý cần được lấp đầy bằng chế tài nghiêm minh hơn, bằng kiểm soát thị trường tiêu thụ và bằng một thái độ dứt khoát của cộng đồng rằng không thể để lòng trắc ẩn bị đánh cắp ngay giữa đời sống hàng ngày.

Có không ít lượng lớn chó mèo bị giết mổ chủ yếu do trộm cắp, đánh bả… đưa vào thị trường tiêu thụ, theo ông việc này tiềm ẩn những nguy cơ, rủi ro nào?

- Rủi ro đầu tiên và dễ thấy nhất là rủi ro đối với sức khỏe cộng đồng. Khi chó mèo bị trộm cắp, bị đánh bả, bị vận chuyển và giết mổ trong những điều kiện không được kiểm soát, người tiêu dùng hoàn toàn không biết nguồn gốc của con vật là gì, có mắc bệnh hay không, chết do nguyên nhân nào, có bị nhiễm độc hay không. Chúng ta thấy rất rõ nguy cơ tồn dư thuốc diệt chuột, thuốc trừ sâu, thuốc mê trong thịt của những con vật bị đánh bả; đồng thời cảnh báo nguy cơ lây truyền bệnh dại và giun sán từ chó mèo không rõ nguồn gốc.

Đặc biệt, bệnh dại là một mối đe dọa nghiêm trọng. Theo tôi biết, Tổ chức Y tế Thế giới khẳng định bệnh dại gần như luôn gây tử vong khi đã phát triệu chứng lâm sàng, và 99% ca bệnh dại ở người liên quan đến chó. WHO cũng nhấn mạnh nguy cơ lớn đến từ việc bị cắn, trầy xước và tiếp xúc với động vật mang virus. Các nghiên cứu khoa học ở Việt Nam còn cho thấy hoạt động giết mổ chó có thể là một nguy cơ phơi nhiễm bệnh dại đối với con người.

Nhưng không chỉ có dịch bệnh, tôi cho rằng còn có ba tầng nguy cơ khác. Thứ nhất là nguy cơ hình thành một thị trường đen nuôi dưỡng tội phạm: cứ còn đầu ra tiêu thụ dễ dãi thì còn trộm cắp, còn bạo lực, còn các lò mổ lậu.

Thứ hai là nguy cơ về đạo đức xã hội: khi một cộng đồng bình thản trước việc thú cưng bị bắt, bị giết, bị buôn bán như món hàng vô danh, thì chính năng lực đồng cảm của cộng đồng ấy cũng đang bị bào mòn.

Thứ ba là nguy cơ đối với hình ảnh đô thị văn minh: một thành phố hiện đại không thể chấp nhận để tồn tại những đường dây vừa phạm pháp, vừa phản cảm, vừa gây bất an kéo dài trong dân.

Thông tin trên báo chí và các cảnh báo gần đây của cơ quan chuyên môn đều cho thấy việc buôn bán, giết mổ chó mèo không rõ nguồn gốc gắn chặt với rủi ro bệnh dại, an toàn thực phẩm và phúc lợi động vật. Vì thế, đây không chỉ là câu chuyện “ăn gì, không ăn gì”, mà là câu chuyện của an toàn xã hội, của trật tự pháp luật và của sức khỏe cộng đồng.

Tiến tới loại bỏ tiêu thụ thịt chó mèo là bước đi phù hợp với xu hướng tiến bộ

Câu chuyện tranh cãi về việc ăn hay không ăn thịt chó mèo là man rợ hay văn minh, dưới góc độ văn hoá ông đánh giá thế nào?

- Theo tôi, khi bàn về vấn đề này cần hết sức bình tĩnh, tránh cực đoan và cũng tránh đơn giản hóa. Văn hóa không phải là thứ bất biến. Nhiều tập quán từng tồn tại trong một giai đoạn lịch sử nhất định, nhưng khi xã hội phát triển, khi chuẩn mực đạo đức, nhận thức về quyền sống, về sức khỏe cộng đồng, về phúc lợi động vật thay đổi, thì cách ứng xử văn hóa cũng thay đổi theo.

Vì vậy, tôi không muốn dùng những nhãn dán quá dễ dãi kiểu chỉ một câu là phân xử hết “man rợ” hay “văn minh”. Điều quan trọng hơn là phải nhìn xem một hành vi hôm nay có còn phù hợp với chuẩn mực nhân văn, với pháp luật, với đời sống đô thị hiện đại và với cảm thức đạo đức mới của xã hội hay không.

Ở đây, tôi nghĩ có một ranh giới rất rõ: một lựa chọn cá nhân không thể được biện minh nếu nó dựa trên một chuỗi hành vi phi pháp, tàn nhẫn và gây hại cho xã hội. Khi phía sau đĩa thịt là trộm cắp, đánh bả, vận chuyển lậu, giết mổ trái phép, nguy cơ bệnh dại và sự tuyệt vọng của những gia đình mất thú cưng, thì không thể nói đây chỉ là “sở thích cá nhân” vô can với cộng đồng. Tôi thấy, chính tranh luận gần đây nảy sinh từ loạt bài của Báo Dân Việt cũng xoay quanh điểm đó: không thể tách “quyền lựa chọn” ra khỏi nguồn gốc và hậu quả xã hội của chuỗi tiêu thụ.

Dưới góc độ văn hóa, tôi cho rằng một xã hội văn minh là một xã hội biết tiết chế những nhu cầu của mình trước nỗi đau của sinh thể khác và trước lợi ích chung của cộng đồng. Văn minh không chỉ nằm ở chỗ chúng ta ăn gì, mà ở cách chúng ta đối xử với sự sống, với cái yếu hơn mình, với những chuẩn mực chung của một đô thị hiện đại, an toàn và nhân ái. Trong chiều hướng đó, việc giảm dần, tiến tới loại bỏ tiêu thụ thịt chó mèo, đặc biệt khi gắn với các đường dây phạm pháp, là một bước đi phù hợp với xu hướng tiến bộ, với yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng và với sự trưởng thành về đạo đức của xã hội hôm nay.

Văn hóa truyền thống Việt Nam có coi chó mèo là bạn, là thú cưng không, thưa ông? Có nên xem chó mèo là bạn thay vì đơn thuần là thực phẩm không?

- Trong đời sống truyền thống Việt Nam, chó và mèo trước hết là những con vật gắn bó mật thiết với gia đình và nếp nhà. Dân gian vẫn nói rất tự nhiên: “chó giữ nhà, mèo bắt chuột”. Chỉ riêng cách nói ấy đã cho thấy người Việt từ lâu đã nhìn hai loài vật này như những bạn đồng hành trong đời sống thường nhật, cùng con người gìn giữ ngôi nhà, mùa màng và sự yên ổn của sinh hoạt gia đình. Trong kho tàng tục ngữ, ca dao, hình tượng chó mèo xuất hiện dày đặc, chứng tỏ chúng không phải là những con vật xa lạ, mà là một phần của không gian văn hóa làng quê, gia đình và ký ức cộng đồng.

Đúng là trong lịch sử có những vùng, những thời điểm, chó mèo cũng từng bị nhìn theo lăng kính thực dụng hơn, gắn với chức năng canh giữ, bắt chuột, thậm chí có nơi gắn với tập quán ẩm thực. Nhưng điều đó không phủ nhận một sự thật lớn hơn: trong nền văn hóa Việt Nam, quan hệ giữa con người với chó mèo vốn rất gần gũi, thân thuộc, giàu tính tình cảm. Ngày nay, khi điều kiện sống thay đổi, khi đời sống đô thị phát triển, khi nhu cầu bầu bạn tinh thần tăng lên, mối quan hệ ấy càng được làm sâu sắc hơn. Chó mèo với nhiều gia đình đã thực sự trở thành bạn, thành người thân nhỏ bé trong nhà.

Vì thế, theo tôi, xã hội hiện nay nên khuyến khích cách nhìn chó mèo như bạn đồng hành thay vì thực phẩm. Đây không chỉ là lựa chọn cảm tính, mà còn là một lựa chọn phù hợp với xu thế văn hóa nhân văn hơn, an toàn hơn và văn minh hơn.

Khi coi chó mèo là bạn, chúng ta sẽ ứng xử có trách nhiệm hơn: nuôi có đăng ký, tiêm phòng đầy đủ, không thả rông, không bạo hành, không tiếp tay cho trộm cắp và giết mổ trái phép. Nói cách khác, thay đổi cách nhìn cũng là thay đổi cả một hệ giá trị ứng xử. Và tôi tin rằng một xã hội biết trân trọng những sinh thể gần gũi nhất với mình cũng sẽ là một xã hội biết trân trọng con người hơn, biết gìn giữ lòng nhân ái bền vững hơn.

Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!

×