PGS.TS Nguyễn Ái Việt: Việt Nam cần phải thúc đẩy “ngoại giao công nghệ”, chi mạnh cho nghiên cứu & phát triển

Doanh nghiệp công nghệ Việt cần đặt R&D làm “trái tim”

Trong tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế tri thức và kinh tế số, nghiên cứu & phát triển (R&D) đang trở thành trụ cột quyết định năng lực cạnh tranh dài hạn của công nghệ Việt Nam. Từ chỗ chủ yếu gia công, lắp ráp, nhiều doanh nghiệp và tổ chức trong nước đã dịch chuyển mạnh sang tự nghiên cứu, làm chủ và sáng tạo công nghệ lõi, coi R&D là “xương sống” cho tăng trưởng bền vững.

Thực tiễn cho thấy, những quốc gia vươn lên mạnh mẽ về công nghệ đều đặt R&D ở vị trí trung tâm. Tại Việt Nam, xu hướng này ngày càng rõ nét khi các tập đoàn công nghệ lớn như Tập đoàn Công nghiệp – Viễn thông Quân đội (Viettel), Tập đoàn FPT, Tập đoàn VNPT hay CMC Corporation liên tục gia tăng đầu tư cho các trung tâm nghiên cứu.

R&D không chỉ dừng ở việc cải tiến sản phẩm sẵn có, mà hướng tới thiết kế chip, phát triển AI, an ninh mạng, điện toán đám mây, 5G/6G, dữ liệu lớn, đây là những lĩnh vực cốt lõi quyết định vị thế công nghệ quốc gia.

Trả lời PV Dân Việt, PGS.TS Nguyễn Ái Việt - người từng có hơn 20 năm nghiên cứu tại Mỹ và châu Âu, cho biết, phân tích sâu về tỷ lệ đầu tư R&D/GDP của Việt Nam hiện chỉ khoảng 0,4% – thấp hơn nhiều so với ngưỡng 2% để tạo đột phá công nghệ. Theo ông, chi cho R&D (nghiên cứu và phát triển) mới là chi cho nhân tài. Nếu chỉ mua máy móc và xây phòng thí nghiệm thì chưa đủ.

PGS.TS Nguyễn Ái Việt nhấn mạnh về tầm quan trọng của nghiên cứu phát triển R&D công nghệ. Ảnh NT

Nghị quyết số 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đặt ra lộ trình đến 2030, phấn đấu có 50 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất Đông Nam Á và từ 1 - 3 doanh nghiệp nhà nước vào nhóm 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới.

Theo PGS.TS Nguyễn Ái Việt, với riêng lĩnh vực công nghệ - thông tin, theo một nghĩa nào đó, các doanh nghiệp nhà nước có ưu thế trong việc trở thành Big Tech quốc gia. Tuy nhiên vấn đề cần giải quyết là cần có chiến lược nghiên cứu phát triển (R&D) công nghệ lõi mà hiện nay Việt Nam đang rất thiếu.

"Muốn làm được việc đó, các doanh nghiệp nhà nước lớn, cần bỏ thói quen cạnh tranh với các công ty nhỏ và vừa (SME) trong đấu thầu các dự án quy mô nhỏ để tập trung vào nhập khẩu, chuyển giao, tiếp thu và sáng tạo công nghệ", PGS.TS Nguyễn Ái Việt thẳng thắn nêu.

Theo Viện trưởng Viện Công nghệ và Giáo dục Trí tuệ mới tạo sinh IGNITE, điều đó không có nghĩa là các Big Tech tương lai bắt buộc phải là các doanh nghiệp nhà nước hay các tập đoàn lớn hiện tại. Các công ty Big Tech hiện nay trên thế giới phần lớn bắt đầu từ các công ty nhỏ, thành lập trong 10-20 năm trở lại.

"Trong điều kiện Việt Nam, các doanh nghiệp nhà nước cần được giao nhiệm vụ lập kế hoạch, chiến lược trở thành Big Tech để dẫn dắt các công ty tư nhân theo hướng này. Các Big Tech tương lai đa số sẽ là các công ty tư nhân, có thể tách ra (spin off) từ các công ty nhà nước như các công ty Huawei, ZTE của Trung Quốc", PGS.TS Nguyễn Ái Việt chia sẻ.

Về giải pháp, theo ông Việt, là phải thúc đẩy “ngoại giao công nghệ”, khuyến khích doanh nghiệp đầu tư mạnh vào R&D, áp dụng chính sách “matching fund” (nhà nước chi một phần, doanh nghiệp chi một phần), và quan trọng hơn cả là xây dựng một hệ thống thống kê tài chính và cơ chế tài trợ phù hợp với chuẩn quốc tế.

"Tôi có một số đề xuất về chính sách quy định. Thứ nhất, các tập đoàn lớn của nhà nước không cạnh tranh ở những thị trường mà khối tư nhân có thể làm tốt. Thứ hai, các tập đoàn lớn (kể cả nhà nước hay tư nhân) không được đấu thầu các dự án nhỏ để các doanh nghiệp nhỏ và vừa có thể thắng thầu ở các dự án này.

Thứ ba, giao nhiệm vụ phát triển công nghệ nền tảng, hạ tầng, phát triển thị trường nước ngoài với sự hợp tác với viện, trường, doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp tư nhân cho các tập đoàn lớn, đặc biệt là các tập đoàn nhà nước".

Trong quá khứ, nhiều dự án công nghệ lớn của doanh nghiệp nhà nước bị ách tắc vì sợ sai, sợ trách nhiệm. Về điều này, PGS.TS Nguyễn Ái Việt cho rằng tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm bắt nguồn tư khâu lập kế hoạch, chiến lược chưa tốt, chưa mạnh dạn sử dụng tư vấn. Mặt khác, các doanh nghiệp nhà nước thường kinh doanh dựa trên thương quyền nên chưa có thói quen xây dựng chiến lược cạnh tranh bình đẳng.

"Tôi cho rằng không nên tạo thêm các lá chắn pháp lý riêng cho các doanh nghiệp nhà nước. Luật KHCN và ĐMST đã có đủ các lá chắn pháp lý bình đẳng cho doanh nghiệp, các tổ chức Viện trưởng (tư nhân và nhà công lập)", PGS.TS Ái Việt nêu.

×