Phát huy văn hóa cộng đồng, nhiều phụ nữ nông thôn mở lối thoát nghèo từ chính tri thức bản địa

Thưa bà, từ góc độ của Oxfam, bà đánh giá như thế nào về hiệu quả các mô hình hỗ trợ cộng đồng, đặc biệt là phụ nữ dân tộc thiểu số trong giảm nghèo trong thời gian qua?

Khi tổng kết nhiều dự án, chúng tôi nhìn thấy một điểm chung rất rõ là cộng đồng càng được trao quyền thì sức bật tự thân càng mạnh. Không ít sáng kiến nhỏ do người dân khởi xướng từ trồng dược liệu, làm sản phẩm sinh kế, đến phát triển du lịch cộng đồng đã trở thành mô hình bền vững, lan tỏa trong thôn, xã.

Điều quan trọng nhất không chỉ là hỗ trợ vốn hay kỹ thuật, mà là tạo ra không gian để họ tự chủ, học hỏi lẫn nhau, nâng cao năng lực lãnh đạo cộng đồng. Các nhóm phụ nữ, nhóm sở thích giờ đây họp bàn, chia sẻ kinh nghiệm, cùng nhau thảo luận cách làm hiệu quả.

Tại buổi Hội thảo tổng kết dự án “Công bằng cho tất cả” mà Oxfam vừa tổ chức, chúng tôi thấy nhiều phụ nữ dân tộc thiểu số rất tự tin giới thiệu sản phẩm, thậm chí bán hàng online. Đây có phải là một trong các hướng ưu tiên mà chương trình hỗ trợ?

Vài năm trở lại đây, thương mại điện tử và mạng xã hội phát triển, và một số chị em phụ nữ muốn thử nghiệm quảng bá, bán sản phẩm địa phương, như: gối thảo dược, trà thảo dược, túi thảo dược dùng để tắm hoặc ngâm chân, hay sản phẩm măng đến các sản phẩm nông nghiệp sạch.

Trước khi chị em thử nghiệm việc quảng bá và bán sản phẩm qua mạng xã hội, chị em được trang bị một số kiến thức về cơ hội và các rủi ro liên quan đến giao dịch qua các trang mạng xã hội, và việc bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Các dự án của chúng tôi ưu tiên hỗ trợ các ý tưởng, sáng kiến xây dựng sản phẩm hay chuỗi các sản phẩm nông nghiệp sinh thái dựa trên tri thức bản địa của chị em phụ nữ. Các sản phẩm này của chị em phát huy thế mạnh và đặc thù của từng vùng đất, và địa phương, trú trọng sự hài hòa với môi trường trong cách trồng, cách chế biến, xây dựng sản phẩm, kỹ năng bán hàng, và tạo ra chuỗi các sản phẩm nông nghiệp sinh thái địa phương.

Người tiêu dùng sản phẩm của chị em không chỉ có được các sản phẩm nông nghiệp sinh thái, an toàn, thân thiện với môi trường, mà cũng là cơ hội để họ hiểu thêm về giá trị của đa dạng văn hóa và tri thức bản địa.

Một số mô hình như trồng dược liệu, phát triển du lịch cộng đồng đang tạo thu nhập tốt. Theo bà, yếu tố nào giúp những mô hình này bền vững?

Tôi cho rằng, cốt lõi là phát huy tri thức bản địa, tính tự chủ của cộng đồng trong quyết định tiến trình phát triển của mình và cách tiếp cận “đi từ dưới lên”. Ở nhiều cộng đồng, bà con đã có kiến thức canh tác bền vững từ lâu. Ví dụ: hái cây thuốc nam chỉ lấy một phần, để lại phần tái sinh; chăm đất theo mùa để đất nghỉ và hồi phục.

Những tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ này khi được hỗ trợ thêm một số kiến thức về chăm sóc đất hay nuôi trồng, kỹ năng phát triển sản phẩm, xây dựng bao bì, quảng bá sản phẩm, thì chị em có thể xây dựng các sản phẩm nông nghiệp sinh thái đa giá trị về môi trường, văn hóa và xã hội.

Kỹ năng hợp tác, quản lý và vận hành tổ chức hợp tác hay hợp tác xã, giúp chị em vận hành hiệu quả nhóm cộng đồng của mình. Và khi chị em tự chủ trong quyết định tiến trình phát triển của mình, họ sẽ lựa chọn cách thức và nhịp độ phát triển phù hợp với cộng đồng của mình.

Ví dụ Hợp tác xã Nông nghiệp và Du lịch cộng đồng Đồng Tiến ở Thái Nguyên, họ đặt tên và lựa chọn nhịp độ phát triển của hợp tác xã của mình là “túc tắc” hay phát triển “vừa và đủ”, và đăt tên cho sản phẩm du lịch cộng đồng của mình là “Túc tắc”.

Điều này cho thấy chị em coi trọng sự kết nối và đoàn kết trong gia đình, cộng đồng, xã hội, và phát triển hài hòa với thiên nhiên là nhịp độ phát triển của Hợp tác xã Đồng Tiến.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay là vẫn có các chương trình áp dụng theo cách đại trà, muốn chạy theo sản lượng. Điều đó đôi khi không phù hợp với thổ nhưỡng và văn hóa địa phương, dẫn tới rủi ro môi trường, suy giảm đất, và khiến người dân thiếu tính tự chủ.

Trong khi đó, những mô hình bền vững luôn bắt đầu từ nhu cầu thực tế của người dân, tôn trọng nhịp sống và khả năng của hệ sinh thái. Tổ chức Oxfam chỉ đóng vai trò tạo cơ hội, kết nối cộng đồng với viện nghiên cứu, nhà khoa học, chuyên gia khi cần thiết, nâng cao năng lực còn chủ thể quyết định là chính người dân.

Về khía cạnh nâng cao nhận thức cho người dân trong giảm nghèo, bà đánh giá như thế nào?

Tôi muốn nhấn mạnh là các dự án không “mang nhận thức mới tới cho họ”. Người dân, nhất là đồng bào dân tộc thiểu số vốn đã nắm giữ kho tri thức quý giá về đất, rừng, khí hậu, cây cỏ. Điều cần thiết là tạo điều kiện để tri thức đó biến thành sinh kế, biến thành giá trị môi trường, xã hội và kinh tế.

Khi họ được lắng nghe, được tôn trọng, được thử nghiệm ý tưởng của chính mình, họ phát huy thế mạnh của chính mình và phát triển rất nhanh. Không thể hỗ trợ bằng cách áp đặt kỹ thuật mới mà không tính đến văn hóa, tập quán sản xuất. Sự thay đổi bền vững chỉ đến khi người dân thấy rõ lợi ích, tự mình làm chủ, tự mình lựa chọn.

Với kết quả đạt được của Dự án “Công bằng cho tất cả”, bà kỳ vọng gì về khả năng nhân rộng mô hình này?

Tôi tin rằng những mô hình thành công đều có thể nhân rộng..

Chìa khóa nằm ở hai yếu tố: Thứ nhất, chính sách cần khuyến khích cách tiếp cận “từ dưới lên”, tôn trọng tri thức bản địa, để người dân là chủ thể của mọi chương trình.

Thứ hai, cần mở rộng hơn nữa các hoạt động hỗ trợ kỹ năng cho phụ nữ nông thôn như: kỹ năng tổ chức, hợp tác, vận hành các tổ hợp tác hay hợp tác xã; kỹ năng kết nối, hợp tác với các viện nghiên cứu, nhà khoa học, và các doanh nghiệp; kỹ năng xây dựng bao bì và quảng bá sản phẩm và tri thức bản địa, hiểu về các cơ hội và rủi ro khi kết nối với các nền tảng thương mại điện tử.

Qua việc triển khai dự án, những câu chuyện rất thật và rất đời của phụ nữ vùng cao, từ tự tin chia sẻ về văn hóa dân tộc mình, tri thức bản địa và giá trị môi trường, xã hội của các sản phẩm do chính mình xây dựng, là chất liệu quý để lan tỏa.

Xin cảm ơn bà!

×