Phòng, chống dịch bệnh trên vật nuôi: Chuyển từ ứng phó bị động sang giám sát, dự báo và chẩn đoán sớm

Khi dịch bệnh trên vật nuôi ngày càng khó nhận diện

Ngành chăn nuôi Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển mới với quy mô ngày càng lớn, song cũng phải đối mặt với những thách thức chưa từng có từ dịch bệnh. Biến đổi khí hậu, giao thương gia tăng, lưu thông vật nuôi ngày càng mạnh cùng sự xuất hiện của các tác nhân gây bệnh mới nổi, tái nổi đang làm thay đổi sâu sắc bức tranh dịch tễ trên đàn vật nuôi.

Chia sẻ tại Hội thảo khoa học chẩn đoán một số bệnh mới nổi và tái nổi ở gia súc do Trường Đại học Nông - Lâm Bắc Giang tổ chức ngày 30/5 vừa qua, ông Nguyễn Hữu Thọ, Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi, Thú y và Thủy sản Bắc Ninh cho biết, dịch tả lợn châu Phi vẫn là thách thức lớn đối với ngành chăn nuôi địa phương. Năm 2025, dịch bệnh xuất hiện tại 53 xã, phường với hơn 5.500 con lợn phải tiêu hủy. Chỉ trong những tháng đầu năm 2026, dịch tiếp tục tái phát tại một số địa phương, buộc phải tiêu hủy thêm hàng nghìn con lợn.

Theo ông Nguyễn Hữu Thọ, sự thay đổi về đặc tính di truyền có thể làm thay đổi quy luật dịch tễ, gia tăng khó khăn trong công tác chẩn đoán và ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kiểm soát dịch bệnh.

“Không chỉ khó kiểm soát hơn, nhiều bệnh truyền nhiễm hiện nay còn không biểu hiện theo những dấu hiệu điển hình như trước. Dịch tả lợn châu Phi có thể bị nhầm lẫn với hội chứng rối loạn hô hấp và sinh sản ở lợn (PRRS), trong khi cúm gia cầm có những biểu hiện tương đồng với bệnh Newcastle. Tình trạng đồng nhiễm nhiều tác nhân trên cùng đàn vật nuôi cũng ngày càng phổ biến, khiến việc xác định chính xác nguyên nhân gây bệnh trở nên phức tạp hơn”, ông Nguyễn Hữu Thọ nhận định.

Theo TS. Nguyễn Tuấn Dương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông - Lâm Bắc Giang, những năm gần đây nhiều đợt dịch bệnh bùng phát trên diện rộng đã gây thiệt hại đáng kể cho các địa phương nói riêng và ngành chăn nuôi nói chung. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực giám sát, dự báo, phát hiện sớm và đặc biệt là chẩn đoán chính xác các bệnh mới nổi, tái nổi trên vật nuôi.

“Đây không chỉ là nhiệm vụ của ngành thú y mà còn là vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với phát triển nông nghiệp bền vững, bảo đảm an ninh lương thực, sức khỏe cộng đồng và ổn định kinh tế - xã hội”, TS. Nguyễn Tuấn Dương nhấn mạnh.

Thay đổi chiến lược chẩn đoán khi mầm bệnh đang thay đổi nhanh hơn

Theo PGS.TS Lê Văn Phan, giảng viên Khoa Thú y, Học viện Nông nghiệp Việt Nam, sự xuất hiện của các chủng virus mới, virus tái tổ hợp và các biến thể liên tục thay đổi đang khiến công tác chẩn đoán bệnh trên vật nuôi trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

“Nếu trước đây việc nhận biết bệnh chủ yếu dựa vào triệu chứng lâm sàng thì hiện nay cách tiếp cận này không còn đủ độ tin cậy. Nhiều bệnh truyền nhiễm không còn biểu hiện điển hình, trong khi hiện tượng đồng nhiễm nhiều tác nhân trên cùng một đàn vật nuôi ngày càng phổ biến”, chuyên gia phân tích.

Trong bối cảnh đó, các phương pháp chẩn đoán phòng thí nghiệm như PCR, Realtime PCR hay ELISA đang trở thành công cụ không thể thiếu. Đây là những kỹ thuật cho phép phát hiện trực tiếp vật liệu di truyền của mầm bệnh hoặc xác định phản ứng miễn dịch của vật nuôi, giúp phát hiện sớm và khoanh vùng dịch hiệu quả hơn.

Lấy ví dụ với dịch tả lợn châu Phi, PGS.TS Lê Văn Phan cho biết, virus gây bệnh tại Việt Nam đang có nhiều biến đổi phức tạp. Sau khi xuất hiện lần đầu năm 2019 với chủng genotype II có độc lực cao, những năm gần đây đã ghi nhận sự lưu hành của các chủng virus xóa gen gây bệnh mạn tính cũng như các chủng virus tái tổ hợp mang vật liệu di truyền của cả genotype I và genotype II.

Đáng chú ý, các chủng virus tái tổ hợp này có độc lực cao, gây bệnh cấp tính và đang lưu hành tại nhiều địa phương. Một số nghiên cứu cho thấy các loại vaccine hiện hành có thể chưa bảo hộ hiệu quả trước những chủng virus tái tổ hợp genotype I/II, đặt ra yêu cầu phải tăng cường giám sát dịch tễ và theo dõi sự biến đổi di truyền của virus ngoài thực địa.

Theo các chuyên gia, chiến lược chẩn đoán cũng cần thay đổi theo đặc điểm của dịch bệnh. Với các trường hợp cấp tính, Realtime PCR là công cụ hiệu quả để phát hiện nhanh virus. Trong khi đó, đối với các trường hợp nhiễm kéo dài hoặc thể mạn tính, việc kết hợp PCR với ELISA sẽ giúp nâng cao khả năng phát hiện mầm bệnh.

Không chỉ với dịch tả lợn châu Phi, các kỹ thuật chẩn đoán phân tử còn được ứng dụng rộng rãi trong phát hiện và định type nhiều bệnh quan trọng khác như PRRS, Circovirus, tiêu chảy cấp trên lợn hay lở mồm long móng. Việc xác định chính xác chủng virus đang lưu hành có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong lựa chọn vaccine phù hợp và xây dựng các chương trình phòng bệnh hiệu quả.

“Chẩn đoán phòng thí nghiệm ngày nay không chỉ dừng lại ở việc phát hiện bệnh mà còn là công cụ để theo dõi sự tiến hóa của mầm bệnh, đánh giá hiệu quả vaccine, giám sát dịch tễ và kiểm soát tình trạng kháng kháng sinh trong chăn nuôi. Đây chính là nền tảng để ngành thú y chuyển từ ứng phó bị động sang chủ động dự báo và kiểm soát dịch bệnh”, PGS.TS Lê Văn Phan lưu ý.

Từ chống dịch sang giám sát dịch

Trong bối cảnh ngành chăn nuôi Việt Nam sản xuất hơn 6 triệu tấn thịt mỗi năm và đang hướng tới phát triển hiện đại, an toàn sinh học, thách thức dịch bệnh không còn đơn thuần là câu chuyện thú y mà đã trở thành yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực cạnh tranh của toàn ngành.

“Theo định hướng phát triển đến năm 2030, ngành chăn nuôi sẽ tiếp tục chuyển mạnh theo hướng hiện đại, ứng dụng công nghệ cao và phát triển bền vững. Trong đó, việc nâng cao năng lực giám sát dịch bệnh, chẩn đoán sớm, quản lý dữ liệu và ứng dụng các tiến bộ khoa học công nghệ được xác định là những yếu tố then chốt bảo đảm tăng trưởng ổn định”, ông Phạm Kim Đăng nhấn mạnh.

Theo ông Phạm Kim Đăng, Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi và Thú y, khoa học công nghệ và chuyển đổi số sẽ đóng vai trò then chốt trong quá trình tái cơ cấu ngành chăn nuôi. Nhiều thành tựu đã được đưa vào thực tiễn như vaccine dịch tả lợn châu Phi, các kỹ thuật chẩn đoán bệnh, công nghệ chọn giống bằng hệ gen, hệ thống quản lý thông tin dịch bệnh động vật (VAHIS) hay cơ sở dữ liệu quốc gia về chăn nuôi.

Để hiện thực hóa mục tiêu đó, theo GS.TS Phạm Bảo Dương, Hiệu trưởng Trường Đại học Nông - Lâm Bắc Giang, các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp khoa học công nghệ cần phát huy mạnh mẽ hơn vai trò là trung tâm tri thức, đổi mới sáng tạo và chuyển giao công nghệ cho ngành chăn nuôi, thú y.

Theo ông, sự xuất hiện của các bệnh mới nổi, tái nổi cùng tốc độ biến đổi nhanh của các tác nhân gây bệnh đòi hỏi ngành thú y phải liên tục cập nhật tri thức khoa học, ứng dụng công nghệ mới và nâng cao năng lực giám sát, chẩn đoán. Trong lĩnh vực thú y phòng bệnh, các thành tựu về công nghệ sinh học, công nghệ gen, chẩn đoán phân tử, trí tuệ nhân tạo hay phân tích dữ liệu lớn đang mở ra những hướng tiếp cận hoàn toàn mới.

“Thay vì chỉ phát hiện và xử lý dịch bệnh khi đã bùng phát, ngành thú y có thể từng bước chuyển sang mô hình giám sát chủ động, cảnh báo sớm và dự báo nguy cơ dịch bệnh. Tuy nhiên, để những tiến bộ khoa học đó thực sự đi vào thực tiễn sản xuất, cần có sự tham gia tích cực của các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp trong nghiên cứu, thử nghiệm, hoàn thiện công nghệ và chuyển giao cho cơ quan quản lý cũng như người chăn nuôi”, ông Dương bày tỏ.

Theo GS.TS Phạm Bảo Dương, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thực tiễn sản xuất vẫn là một thách thức lớn. Nhiều kết quả nghiên cứu có giá trị nhưng chưa được ứng dụng rộng rãi, trong khi người chăn nuôi vẫn gặp khó khăn trong tiếp cận các công nghệ chẩn đoán, giám sát và phòng bệnh tiên tiến.

Vì vậy, cần thúc đẩy mạnh mẽ hơn nữa mối liên kết giữa nhà trường, nhà khoa học, doanh nghiệp và cơ quan quản lý để hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực nông nghiệp và thú y. Trong cuộc đua với những mầm bệnh không ngừng biến đổi, lợi thế lớn nhất của ngành chăn nuôi không chỉ nằm ở quy mô sản xuất mà còn ở khả năng biến tri thức khoa học thành công cụ bảo vệ đàn vật nuôi ngay từ khi dịch bệnh còn chưa xuất hiện.

×