Phú Thọ: Bản Sưng giữ “hồn” văn hóa Dao Tiền, tạo sinh kế bền vững từ du lịch cộng đồng

Bảo tồn giá trị văn hóa bản địa qua nếp nhà, nghề truyền thống

Bản Sưng, xã Cao Sơn là nơi sinh sống lâu đời của cộng đồng người Dao Tiền. Theo lời kể của ông Lý Văn Nghĩa, Trưởng bản Sưng, tên gọi của bản có nguồn gốc từ loài cây Sâng - một loại cây bản địa mọc nhiều ở vùng này.

Qua thời gian, cách phát âm của người dân biến điệu dần thành bản Sưng. Trải qua nhiều thế kỷ định cư, dù cuộc sống có nhiều thay đổi, nhưng 80 hộ dân với gần 400 nhân khẩu nơi đây vẫn giữ vẹn nguyên những giá trị văn hóa đặc trưng, coi đó là nền tảng để phát triển kinh tế bền vững.

Điểm dễ nhận thấy nhất trong nỗ lực giữ gìn bản sắc tại bản Sưng chính là kiến trúc nhà ở. Người Dao Tiền tại đây vẫn duy trì kiểu nhà trệt ghép bằng ván gỗ, lợp mái cọ truyền thống. Một ngôi nhà đúng quy cách thường có 3 gian, 2 cửa và nền đất. Hướng nhà luôn được chọn ở những vị trí thoáng đãng, tầm nhìn rộng mở, thoáng đãng.

Đối với đồng bào, ngôi nhà không đơn thuần là nơi trú ngụ mà còn là biểu tượng của sự thích ứng với môi trường tự nhiên, là không gian gắn kết các thế hệ và lưu giữ các nghi lễ quan trọng của gia đình, dòng họ. Chính sự kiên định trong việc duy trì kiến trúc truyền thống này đã tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc, trở thành "thỏi nam châm" thu hút khách du lịch.

Bên cạnh kiến trúc, bản của đồng bào Dao Tiền còn lưu giữ được nhiều phong tục, tập quán đẹp, như: Lễ hội (cấp sắc, mừng xuân), nghi lễ (đặt tên, trưởng thành) cùng kho tàng truyện cổ, ca dao phong phú, các điệu múa đặc sắc (múa gà, múa chèo, múa xòe, múa chuông)... Các nghề thủ công truyền thống cũng được khôi phục. Những hoạt động tưởng chừng chỉ phục vụ nhu cầu tự cung tự cấp như dệt thổ cẩm, nhuộm chàm, vẽ sáp ong hay làm giấy dó, giờ đây đã trở thành sản phẩm du lịch đặc trưng.

Đặc biệt, việc duy trì lớp truyền dạy chữ Nôm Dao vào ngày mùng 1 và 15 âm lịch hàng tháng không chỉ giúp thế hệ trẻ giữ được tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình mà còn biến thành một điểm tham quan trải nghiệm đầy tính giáo dục cho du khách. Đây là cách làm sáng tạo, giúp văn hóa không bị mai một mà trái lại, trở thành công cụ hỗ trợ kinh tế hiệu quả cho bà con nông dân.

Phát triển sinh kế bền vững từ mô hình du lịch cộng đồng nguyên bản

Từ năm 2017, với sự hỗ trợ của các dự án phát triển và chính quyền địa phương, bản Sưng bắt đầu chuyển mình sang mô hình du lịch cộng đồng. Thay vì phát triển ồ ạt theo hướng hiện đại hóa, bản Sưng chọn hướng đi khai thác du lịch trải nghiệm nguyên bản. Các hộ gia đình đã chủ động cải tạo nhà cửa, đầu tư trang thiết bị để đón khách nhưng vẫn đảm bảo giữ được không gian sinh hoạt truyền thống.

Du lịch tại đây không chỉ là tham quan mà là sự thâm nhập sâu vào đời sống sản xuất của người dân. Du khách đến bản được trực tiếp tham gia vào chuỗi sản phẩm trải nghiệm như: học cách nhuộm chàm, in hoa văn trên giấy dó, tắm lá thuốc, làm rượu hoẵng hay ủ thịt chua – những sản phẩm kết tinh từ kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp và thảo dược của đồng bào vùng cao.

Đặc biệt, để làm mới sản phẩm du lịch, bản Sưng đã xây dựng tour hành trình “Dấu chân rừng thiêng”. Đây là sản phẩm du lịch mang tính giáo dục cao, thu hút đông đảo khách quốc tế. Tham gia tour này, du khách được trải nghiệm các hoạt động dân dã nhưng đậm chất bản địa như bắt cá dưới suối, thưởng thức ẩm thực tại nương, giải mã các câu đố về văn hóa lịch sử địa phương.

Anh Nguyễn Văn Vinh, một du khách từ Nghệ An cho biết, sự chân thực trong cách làm du lịch, từ không gian tĩnh lặng đến việc trực tiếp cùng người dân làm giấy dó đã tạo nên sức hút riêng biệt, khác hẳn với các khu nghỉ dưỡng hiện đại.

Hiệu quả từ mô hình du lịch cộng đồng tại bản Sưng đã thấy rõ thông qua việc cải thiện thu nhập cho người dân. Nhiều hộ gia đình trong bản đã có nguồn thu ổn định từ việc cung cấp dịch vụ lưu trú (homestay), ăn uống và bán các sản phẩm đặc sản địa phương. Quan trọng hơn, du lịch đã tạo động lực để cộng đồng tự giác gìn giữ vệ sinh môi trường, bảo vệ rừng và khôi phục các giá trị văn hóa vốn có nguy cơ mai một.

Với tính nguyên bản cao, bản Sưng hiện còn là địa điểm học tập thực tế của sinh viên các trường du lịch. Tại đây, sinh viên được tìm hiểu về cách thức vận hành mô hình du lịch gắn với sinh kế bền vững, cách thiết kế sản phẩm dựa trên tài nguyên bản địa.

Sự thành công của bản Sưng là minh chứng cho thấy: Khi văn hóa truyền thống được coi là tài sản, người nông dân hoàn toàn có thể sống khỏe và làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương mình.

×