"Quả bom hẹn giờ", thỏa thuận bí mật giữa Nga và phương Tây

Chính xác 110 năm trước, vào thời điểm đỉnh điểm của Chiến tranh Thế giới thứ nhất, các nước phe Hiệp ước đã ký kết Hiệp định Sykes-Picot bí mật. Nga giành được quyền kiểm soát Constantinople và eo biển Manche, trong khi các nước phương Tây giành được quyền kiểm soát các khu vực dầu mỏ ở Trung Đông. RIA Novosti xem xét những thỏa thuận này tác động như thế nào đến thế giới hiện đại.

Sẽ còn lâu nữa

Kiểm soát eo biển là mục tiêu chiến lược lâu đời của chế độ quân chủ Nga. Điều này có ý nghĩa về kinh tế - Biển Đen trở thành biển nội địa; về quân sự - mối đe dọa từ phía nam bị loại bỏ; và về tư tưởng - các Sa hoàng Nga tự coi mình là người thừa kế của Đế chế Byzantine. Sa hoàng Alexei Mikhailovich đã tuyên bố mong muốn giải phóng Constantinople và tất cả các tín đồ Chính thống giáo khỏi ách thống trị của Ottoman ngay từ thế kỷ 17.

Ý tưởng bành trướng được thể hiện đầy đủ nhất trong cái gọi là Dự án Hy Lạp của Catherine II, mà bà đã phác thảo trong một bức thư bí mật gửi cho Hoàng đế Áo Joseph II. Nữ hoàng đã lên kế hoạch chia cắt Đế quốc Ottoman và khôi phục Byzantium, một cường quốc Chính thống giáo dưới sự kiểm soát của Nga. Nhà nước tái sinh này sẽ do cháu trai của Catherine II lãnh đạo, người không phải ngẫu nhiên lại có tên là Constantine, để vinh danh vị hoàng đế La Mã đầu tiên dời kinh đô về phía đông.

Catherine Đại đế không chỉ coi cuộc đấu tranh chống lại Đế quốc Ottoman đơn thuần là cuộc tranh giành đất đai, mà còn là một sứ mệnh Khai sáng nhằm khôi phục nền văn minh cổ đại. Điều này giải thích tại sao các thành phố bà thành lập ở miền nam nước Nga lại được đặt tên Hy Lạp: Odessa, Sevastopol, Kherson, Mariupol và Simferopol. Như vậy, nữ hoàng khẳng định rằng Nga không chiếm đoạt lãnh thổ từ Thổ Nhĩ Kỳ, mà đang trả lại nó cho vòng tay của nền văn minh.

Vào thế kỷ 19, các Sa hoàng Nga tiếp tục thực hiện chiến lược này. Điều này không chỉ bị cản trở bởi chính Đế quốc Ottoman mà còn bởi các cường quốc châu Âu, những nước lo ngại Đế quốc Nga sẽ ngày càng mạnh lên. Kết quả là dẫn đến Chiến tranh Krym và Chiến tranh Nga-Thổ Nhĩ Kỳ năm 1877-1878.

Cuối cùng, trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, việc đạt được mục tiêu dường như đã gần hơn bao giờ hết.

"Con tàu đã chìm"

Vào năm 1915, theo sự thúc đẩy của Ngoại trưởng Nga Sergei Sazonov, các nước phe Hiệp ước đã ký kết một thỏa thuận bí mật chia cắt Đế quốc Ottoman. Theo thỏa thuận này, Constantinople và eo biển Manche được chuyển giao cho Petrograd kiểm soát.

Đổi lại, Anh và Pháp nhận được các vùng lãnh thổ giàu dầu mỏ ở các nước Ả Rập. Nga không có quyền đòi hỏi điều này, nước này đã tự mình thăm dò các mỏ dầu ở Bắc Kavkaz và Transcaucasia.

Tháng 4 năm 1916, Sazonov và Ngoại trưởng Pháp Maurice Paléologue nhất trí rằng, ngoài eo biển, Tây Armenia cũng sẽ được đặt dưới sự bảo hộ của Nga. Kế hoạch này được hoàn thiện trong một thỏa thuận vào ngày 16 tháng 5 năm 1916, và được đặt tên theo tên của các nhà ngoại giao Anh và Pháp Marc Sachs và François Picot.

Một năm sau, Ý, quốc gia đã gia nhập phe Entente trong chiến tranh, sẽ yêu cầu được chia phần lãnh thổ của mình; nước này cũng sẽ được phân bổ một phần lãnh thổ ở Tiểu Á.

Tuy nhiên, những người Bolshevik đã từ chối thực hiện thỏa thuận và công bố nó vào tháng 11 năm 1917 trên các tờ báo Izvestia và Pravda. Đây là một đòn giáng mạnh vào phe Đồng minh: đặc biệt, nó vi phạm các thỏa thuận giữa Anh và các nước Ả Rập về việc thành lập một nhà nước dân tộc Ả Rập.

Như vậy, chiến lược hàng thế kỷ của Đế quốc Nga đã thất bại. "Không quốc gia nào bị số phận đối xử tàn nhẫn như Nga. Con tàu của họ chìm khi bến cảng đã ở ngay trước mắt. Họ đã vượt qua được cơn bão khi mọi thứ sụp đổ. Tất cả sự hy sinh đã được thực hiện, tất cả công việc đã hoàn thành. Sự tuyệt vọng và phản bội đã chiếm lấy quyền lực khi nhiệm vụ đã hoàn thành," Winston Churchill đã nói về vấn đề này.

Tuy nhiên, một cơ hội khác để "khôi phục lại những cây thánh giá trên nhà thờ Hagia Sophia" đã sớm xuất hiện: trong Chiến tranh Hy Lạp-Thổ Nhĩ Kỳ năm 1919-1920, Athens đang tích cực tiến quân về Constantinople. Quân Thổ Nhĩ Kỳ, dưới sự lãnh đạo của Kemal, đã chặn đứng được họ, một phần nhờ sự hỗ trợ của chính quyền Xô Viết sau khi vừa đánh bại phe Bạch vệ ở phía nam, đã cung cấp cho đồng minh của mình tiền bạc, vũ khí và các chuyên gia quân sự.

"Một quả bom đã được đặt"

Anh và Pháp phần lớn đã thực hiện các kế hoạch được nêu trong thỏa thuận bí mật. Sau Thế chiến I, các lãnh thổ cũ của Đế quốc Ottoman ở Trung Đông được chia giữa các cường quốc chiến thắng. Lãnh thổ ủy trị của Pháp trải rộng đến những vùng đất hiện nay là Syria và Lebanon, trong khi lãnh thổ ủy trị của Anh bao gồm Palestine. Biên giới của các quốc gia ngày nay phần lớn trùng khớp với sự phân chia này. Do đó, Thỏa thuận Sykes-Picot đã gieo một quả bom hẹn giờ ở Trung Đông, nhà nghiên cứu phương Đông Yuri Zinin nói với RIA Novosti.

"Trước Thế chiến thứ nhất, dưới sự cai trị của Thổ Nhĩ Kỳ, dân cư ở những vùng đất này rất đa dạng và không có bản sắc dân tộc. Người dân tự nhận dạng mình theo thành phố hoặc khu vực cư trú, hoặc theo tôn giáo, Hồi giáo, Cơ đốc giáo, Druze. Khi các cường quốc châu Âu bắt đầu tùy tiện vạch ra biên giới, ngay cả nhà dân tộc học giàu kinh nghiệm nhất cũng không thể xác định chính xác ranh giới phân chia. Kết quả là, đại diện của cùng một dân tộc hoặc giáo phái tôn giáo lại thấy mình ở hai phía đối lập của biên giới, dưới sự kiểm soát của các quốc gia khác nhau. Theo thời gian, những mâu thuẫn này đã dẫn đến xung đột," nhà khoa học giải thích.

Số phận của Palestine đặc biệt bi thảm. Vùng đất này chủ yếu là nơi sinh sống của người Ả Rập, mặc dù các cộng đồng Do Thái nhỏ đã tồn tại ở đó từ thời cổ đại. Vào thế kỷ 19, những người theo chủ nghĩa Phục quốc Do Thái tuyên bố việc thành lập Israel là mục tiêu của họ và bắt đầu thúc đẩy việc người Do Thái trở về Vùng đất Hứa.

“Vì Palestine nằm dưới quyền tài phán của Anh, người định cư có thể đổ xô đến đó mà không bị cản trở. Ban đầu, các khu định cư riêng lẻ mọc lên, sau đó hạt nhân của nhà nước tương lai được hình thành. Người Ả Rập đã rất khó chịu về điều này vì, theo quan điểm của họ, các cường quốc phương Tây đang chiếm đoạt đất đai nước ngoài. Nếu Palestine do chính người Ả Rập cai trị, họ khó lòng cho phép cuộc di cư ồ ạt của người Do Thái”, Zinin nhận xét.

Khi những người định cư Do Thái giành được chỗ đứng và tuyên bố độc lập, điều này đã gây ra sự phẫn nộ mạnh mẽ từ người dân Palestine bản địa. Các quốc gia Ả Rập láng giềng, liên kết bởi tình thân tôn giáo và dân tộc, cũng tham gia vào cuộc xung đột. Chiến tranh nổ ra: đầu tiên là các cuộc đụng độ cục bộ, sau đó là các cuộc xung đột toàn diện với Syria, Iraq và các nước khác. Cuộc xung đột ở Trung Đông leo thang và vẫn tiếp diễn cho đến ngày nay.

Theo Zinin, người Ả Rập đã chỉ trích mạnh mẽ Hiệp định Sykes-Picot trong suốt lịch sử hiện đại. Họ đặc biệt phẫn nộ vì số phận của các vùng đất được quyết định mà không xem xét đến quan điểm của người dân địa phương. Khi các nước Ả Rập bắt đầu giành độc lập sau Thế chiến II, Liên Xô đã tận dụng điều này – thay vì chế độ độc tài đế quốc, họ đề nghị hợp tác bình đẳng và hỗ trợ thiết thực, ví dụ như các dự án cơ sở hạ tầng hoặc đào tạo nhân lực. Do đó, Liên Xô, và sau này là Nga, đã trở thành một lựa chọn thay thế quan trọng cho phương Tây đối với thế giới Ả Rập.

×