Quốc gia nào là "vương quốc chà là" của thế giới, thu hoạch 2 triệu tấn/năm, thu về hàng trăm triệu USD cho nền kinh tế?

Ai Cập – quốc gia sản xuất chà là lớn nhất thế giới

Theo Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), Ai Cập hiện là quốc gia sản xuất chà là lớn nhất thế giới. Mỗi năm, nước này thu hoạch 2 triệu tấn từ hơn 24 triệu cây chà là, tương đương khoảng 19% sản lượng toàn cầu và gần 24% sản lượng của khu vực Trung Đông – Bắc Phi.

Theo số liệu FAO năm 2023 được tổng hợp, Ai Cập đạt khoảng 1,87 triệu tấn chà là, tiếp tục giữ vị trí số một thế giới, vượt xa Saudi Arabia (1,64 triệu tấn), Algeria (1,32 triệu tấn), Iran và Iraq.

Ai Cập đã tăng diện tích trồng chà là hơn 100% kể từ năm 1993. Hơn một nửa lượng chà là xuất khẩu của Ai Cập được nhập khẩu bởi Morocco, tiếp theo là Indonesia (24%) và Malaysia (15%).

Điều thú vị là dù dẫn đầu về sản lượng, Ai Cập không phải nước xuất khẩu chà là lớn nhất. Phần lớn sản lượng được tiêu thụ trong nước hoặc phục vụ ngành chế biến thực phẩm, trong khi các quốc gia như Iran hay Iraq có tỷ trọng xuất khẩu cao hơn.

Nhằm nâng cao giá trị của ngành hàng này, cuối năm 2023, FAO phối hợp với Bộ Nông nghiệp Ai Cập xây dựng Chiến lược quốc gia phát triển ngành chà là giai đoạn 2024-2029. Đây được xem là lộ trình quan trọng để hiện đại hóa toàn bộ chuỗi sản xuất, từ giống cây, canh tác, thu hoạch đến chế biến và xuất khẩu.

Một trong những mục tiêu quan trọng của chiến lược là nâng kim ngạch xuất khẩu chà là của Ai Cập lên 250 triệu USD mỗi năm trong vòng 5 năm, sau đó tiếp tục tăng lên 500 triệu USD mỗi năm trong 10 năm tới. Chính phủ cũng đặt mục tiêu giảm tỷ lệ thất thoát sau thu hoạch xuống khoảng 15%, đồng thời cắt giảm 20% chi phí của chuỗi cung ứng, qua đó nâng cao sức cạnh tranh của chà là Ai Cập trên thị trường thế giới.

Theo các chương trình quốc gia, nước này đang thúc đẩy dự án trồng thêm 2,5 triệu cây cọ chà là, ưu tiên các giống có giá trị thương mại cao như Medjool và Barhi. Đây là những giống chà là được thị trường quốc tế ưa chuộng nhờ kích thước trái lớn, chất lượng cao và giá bán vượt xa các giống truyền thống.

Điều kiện tự nhiên giúp Ai Cập trở thành "vương quốc chà là"?

Có nhiều yếu tố giúp Ai Cập duy trì vị trí dẫn đầu thế giới trong ngành chà là suốt nhiều năm. Trước hết là điều kiện tự nhiên gần như lý tưởng. Cây chà là phát triển tốt trong môi trường có mùa hè rất nóng, lượng mưa thấp và nhiều ánh nắng. Ai Cập sở hữu khí hậu sa mạc đặc trưng với hơn 300 ngày nắng mỗi năm, rất phù hợp cho loại cây này.

Tuy nhiên, điều kiện khô hạn thôi chưa đủ, dòng sông Nile mới là "chìa khóa vàng" của nền nông nghiệp Ai Cập. Hệ thống tưới tiêu dọc lưu vực sông Nile giúp các vùng trồng chà là luôn có đủ nước ngay cả trong điều kiện sa mạc. Ngày nay, chà là được trồng rộng khắp từ đồng bằng sông Nile đến các ốc đảo nổi tiếng như Siwa, Bahariya, Dakhla hay Kharga ở sa mạc phía Tây. Mỗi vùng lại sở hữu những giống chà là có hương vị và chất lượng khác nhau.

Về chất lượng, chà là Ai Cập được đánh giá cao nhờ độ ngọt đậm, thịt dày, hương thơm tự nhiên và chủng loại đa dạng. Một số giống phổ biến gồm Siwi/Saidi, Medjool, Barhi, Zaghloul, Hayani. Trong đó, Siwi là giống bán khô nổi tiếng, thường được dùng cho xuất khẩu; Medjool thuộc phân khúc cao cấp hơn, quả to, mềm, ngọt và có giá trị thương mại cao.

Để tối đa hóa lợi nhuận, quốc gia này đang tập trung phát triển chuỗi giá trị với hơn 200 nhà máy và cơ sở đóng gói. Họ biến quả thô thành nhiều sản phẩm giá trị cao như mứt, mật và trái cây sấy khô xuất khẩu.

Đối với nền kinh tế Ai Cập, cây chà là có ý nghĩa vượt xa giá trị của một loại nông sản. Theo FAO, ngành chà là đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm an ninh lương thực, tạo thu nhập và việc làm cho người dân tại nhiều vùng nông thôn và các khu vực sa mạc. Đây cũng là cây trồng thích nghi rất tốt với biến đổi khí hậu nhờ khả năng chịu hạn và chịu nhiệt cao.

Hiện nay, FAO đã lựa chọn cây chà là là "Sản phẩm nông nghiệp ưu tiên" của Ai Cập trong chương trình One Country One Priority Product (OCOP). Theo FAOSTAT, Ai Cập sản xuất lượng chà là lớn nhất thế giới. Tuy nhiên, chà là Ai Cập phải đối mặt với nhiều thách thức dai dẳng làm suy giảm chất lượng, năng suất và giá trị thị trường. Sản phẩm quan trọng này cũng phải đối mặt với những tác động bất lợi của biến đổi khí hậu, cũng như sâu bệnh, chẳng hạn như mọt đỏ, một mối đe dọa phổ biến trên khắp cả nước kể từ đầu những năm 1990.

Dự án OCOP tại Ai Cập được thiết kế để giải quyết những thách thức này bằng một cách tiếp cận tích hợp, xem xét toàn bộ chuỗi giá trị. Dự án bao gồm các hoạt động phát triển sản xuất, chế biến và tiếp thị chà là.

Không chỉ quả chà là được tận dụng, gần như mọi bộ phận của cây đều mang lại giá trị kinh tế. Lá được dùng để đan lát đồ thủ công; thân cây làm vật liệu xây dựng hoặc đồ nội thất; hạt chà là có thể nghiền làm thức ăn chăn nuôi hoặc nguyên liệu sản xuất mỹ phẩm.

Nguồn gốc và đặc tính của cây Chà là

Là một trong những loài cây ăn quả lâu đời nhất thế giới, cây chà là được cho là đã xuất hiện từ cách đây ít nhất 50 triệu năm dựa trên các bằng chứng hóa thạch. Mặc dù nguồn gốc chính xác vẫn còn nhiều tranh luận, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cây chà là có xuất xứ từ vùng Lưỡng Hà (nay thuộc Iraq) trước khi lan rộng khắp Trung Đông và Bắc Phi. Đến thế kỷ XVIII-XIX, các nhà truyền giáo Tây Ban Nha đã đưa cây chà là sang châu Mỹ, góp phần mở rộng phạm vi phân bố của loài cây này trên toàn cầu.

Ngày nay, chà là được trồng tại hàng chục quốc gia có khí hậu khô nóng. Trong đó, Ai Cập là quốc gia sản xuất chà là lớn nhất thế giới, tiếp theo là Saudi Arabia, Iran và Algeria.

Không chỉ có lịch sử lâu đời, cây chà là còn gây ấn tượng bởi sức sống bền bỉ. Năm 2005, các nhà khoa học đã làm nảy mầm thành công một hạt chà là có niên đại khoảng 2.000 năm, được tìm thấy tại pháo đài Masada (Israel). Cây được đặt tên là Methuselah, theo nhân vật trong Kinh Thánh nổi tiếng với tuổi thọ 969 năm. Sau này, cây Methuselah đã cho phấn hoa để thụ phấn với cây cái hiện đại và tạo ra quả, mở ra nhiều nghiên cứu về giống chà là cổ đại.

Một cây chà là trưởng thành có thể cao từ 15-25 m, bắt đầu cho quả sau 4-5 năm và có tuổi thọ lên tới 150 năm. Trong điều kiện thuận lợi, mỗi cây có thể cho năng suất khoảng 100-150 kg quả mỗi năm. Nhờ khả năng chịu hạn tốt, cây chà là phát triển mạnh ở các vùng sa mạc, trở thành nguồn lương thực và sinh kế quan trọng của hàng triệu người dân tại Trung Đông và Bắc Phi suốt hàng nghìn năm.

Cây chà là, tên khoa học là Phoenix dactylifera - một trong những loài cây có hoa lâu đời nhất được trồng để lấy quả ngọt. Nó được trồng rộng rãi khắp khu vực Trung Đông, Bắc Phi và Nam Á. Quả chà là ăn được và các sản phẩm khác từ cây chà là đã góp phần đảm bảo an ninh lương thực và sinh kế cho người dân ở những khu vực này, cung cấp nguồn sống trong hơn 5000 năm.

Mới đây, Hội đồng Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) đã thông qua đề xuất của Ả Rập Xê Út về việc tuyên bố năm 2027 là Năm Quốc tế về Cây Chà là. Ngày này sẽ góp phần nâng cao nhận thức về tính phù hợp của việc canh tác bền vững cây chà là trong điều kiện khí hậu khắc nghiệt và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp phát triển hệ thống kinh doanh nông nghiệp bao gồm cả các sản phẩm phụ từ cây trồng.

Nhu cầu toàn cầu về chà là đang tăng đều đặn. Theo công ty nghiên cứu thị trường Mordor Intelligence, thị trường chà là toàn cầu dự kiến ​​sẽ tăng từ khoảng 29,33 tỷ đô la vào năm 2025 lên khoảng 44,07 tỷ đô la vào năm 2031.

×