Quốc gia nào Trung Đông mà 80% dân số sống dưới mức nghèo khổ, hơn 4,5 triệu người phải rời bỏ nhà cửa?

Từng được biết đến như một vùng đất có vị trí chiến lược quan trọng trên bán đảo Ả Rập, Yemen ngày nay lại trở thành biểu tượng của đói nghèo, chiến tranh và khủng hoảng nhân đạo kéo dài nhất thế giới. Sau nhiều năm nội chiến, quốc gia hơn 34 triệu dân này đang chìm trong vòng xoáy suy thoái kinh tế, nạn đói, dịch bệnh và di cư quy mô lớn.

Theo nhiều tổ chức quốc tế, Yemen hiện là quốc gia nghèo nhất Trung Đông, với khoảng 80-83% dân số sống dưới mức nghèo khổ. Hàng triệu người không có đủ lương thực, nước sạch hay dịch vụ y tế cơ bản để duy trì cuộc sống. Những con số thống kê về Yemen không chỉ phản ánh một nền kinh tế sụp đổ, mà còn cho thấy hậu quả nặng nề của chiến tranh đối với toàn bộ một thế hệ.

Nội chiến kéo dài đẩy Yemen vào khủng hoảng toàn diện

Yemen vốn đã là một trong những quốc gia nghèo nhất thế giới Ả Rập trước khi xung đột nổ ra. Tuy nhiên, cuộc nội chiến bùng phát từ năm 2014 đã khiến đất nước này rơi vào tình trạng hỗn loạn chưa từng có.

Nguồn gốc cuộc xung đột bắt đầu từ làn sóng nổi dậy năm 2011, buộc tổng thống Ali Abdullah Saleh phải chuyển giao quyền lực cho phó tổng thống Abdrabbuh Mansur Hadi. Dù lên nắm quyền, ông Hadi gặp nhiều khó khăn trong việc giải quyết tình trạng tham nhũng, khủng hoảng lương thực và bất ổn an ninh.

Năm 2014, lực lượng Houthi – phong trào Hồi giáo Shia được Iran hậu thuẫn, liên minh với cựu tổng thống Saleh và giành quyền kiểm soát thủ đô Sana’a. Sự kiện này làm chính phủ Yemen suy yếu nghiêm trọng và dẫn đến sự can thiệp quân sự từ liên minh do Ả Rập Xê Út dẫn đầu vào năm 2015, với sự hỗ trợ của Mỹ, Anh và Pháp.

Kể từ đó, Yemen trở thành chiến trường của các cuộc không kích, giao tranh và phong tỏa kéo dài. Hàng loạt cơ sở hạ tầng quan trọng bị phá hủy, từ cảng biển, sân bay, đường sá đến bệnh viện, trường học và nhà máy điện.

Các cuộc xung đột bạo lực kéo dài đã cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn thường dân và đẩy hàng triệu người vào tình trạng thiếu ăn, mất nhà cửa. Không chỉ chiến tranh, sự chia cắt quyền lực giữa các phe phái còn khiến bộ máy quản trị nhà nước gần như tê liệt.

Nền kinh tế sụp đổ, GDP bình quân đầu người giảm mạnh

Trước chiến tranh, Yemen đã phải vật lộn với tình trạng nghèo đói, thất nghiệp cao và nguồn thu dầu mỏ suy giảm. Nội chiến khiến nền kinh tế vốn mong manh này gần như sụp đổ hoàn toàn. Kể từ năm 2015, GDP thực tế bình quân đầu người của Yemen giảm khoảng 58%. Nền kinh tế bị chia cắt thành hai vùng kiểm soát với các thể chế cạnh tranh lẫn nhau, làm hoạt động tài chính và thương mại bị đình trệ.

Ở các khu vực do Chính phủ được quốc tế công nhận kiểm soát, lạm phát và mất giá tiền tệ liên tục gia tăng. Trong khi đó, những khu vực do Houthi kiểm soát lại rơi vào tình trạng thiếu thanh khoản nghiêm trọng, hạn chế hầu hết hoạt động kinh tế. Ngân hàng Thế giới cho biết nền kinh tế Yemen đã thu hẹp gần một nửa kể từ khi xung đột bắt đầu. Tỷ lệ thất nghiệp tăng vọt, đầu tư nước ngoài gần như biến mất và hệ thống sản xuất nội địa bị phá hủy. Đến nay, Yemen vẫn nằm trong nhóm 15% quốc gia nghèo nhất thế giới, cùng với Afghanistan, Haiti, Somalia, Sudan, Nam Sudan và nhiều quốc gia vùng Sahel.

Theo Tổ chức Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc, Yemen là một trong những quốc gia nghèo nhất khu vực Trung Đông và Bắc Phi (MENA). Trên Chỉ số Phát triển Con người, Yemen từng đứng thứ 168 trong số 177 quốc gia được xếp hạng. Một trong những dấu hiệu rõ ràng nhất của sự sụp đổ kinh tế là hệ thống điện quốc gia. Năm 2014, khoảng 78% dân số Yemen có kết nối với lưới điện công cộng. Đến năm 2023, con số này chỉ còn khoảng 15%.

17 triệu người đối mặt với nạn đói nghiêm trọng

Yemen là quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu lương thực. Khi chiến tranh nổ ra, hoạt động thương mại quốc tế bị gián đoạn, các cảng biển bị phong tỏa và chuỗi cung ứng lương thực sụp đổ. Giá thực phẩm tăng mạnh khiến người dân Yemen ngày càng khó tiếp cận nhu yếu phẩm cơ bản. Chỉ vài tháng sau khi chiến tranh bắt đầu, gần một nửa dân số Yemen đã rơi vào tình trạng tiêu thụ thực phẩm ở mức kém.

Tháng 8/2015, khoảng 48% người Yemen có mức tiêu thụ thực phẩm không đủ, tăng gấp hơn bốn lần so với năm trước đó. Đây được xem là giai đoạn nền kinh tế Yemen lao dốc mạnh nhất. Đến nay, khoảng 17 triệu người Yemen vẫn đối mặt với tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng. Khoảng một nửa dân số không có đủ thức ăn hoặc phải cắt giảm khẩu phần ăn hàng ngày. Nhiều gia đình buộc phải bán tài sản, cầm cố đồ đạc hoặc áp dụng những biện pháp sinh tồn tiêu cực như cho trẻ em lao động sớm hay bỏ học để giảm gánh nặng chi phí.

Theo các nghiên cứu quốc tế, mức độ mất an ninh lương thực của Yemen đạt đỉnh vào năm 2018 – thời điểm tác động kinh tế và vật chất của chiến tranh giao thoa mạnh nhất. Tình hình có cải thiện nhẹ trong giai đoạn 2019-2020 nhờ dòng viện trợ nhân đạo lớn từ quốc tế. Tuy nhiên, sau đó Yemen tiếp tục chịu thêm nhiều cú sốc như đại dịch COVID-19, chiến dịch quân sự tại Marib và cuộc xung đột Nga – Ukraine khiến giá lương thực toàn cầu tăng mạnh. Dù lệnh ngừng bắn năm 2022 giúp tình hình phần nào ổn định hơn, Yemen vẫn được xếp vào nhóm quốc gia có nạn đói nghiêm trọng nhất thế giới.

Hơn 4,5 triệu người phải rời bỏ nhà cửa

Xung đột kéo dài đã tạo ra một trong những cuộc khủng hoảng di cư nội địa lớn nhất hành tinh. Khoảng 4,5 triệu người Yemen tương đương 14% dân số đã phải rời bỏ nhà cửa để chạy trốn giao tranh. Nhiều người phải di dời nhiều lần kể từ năm 2015 do các khu vực trú ẩn liên tục trở thành chiến trường mới.

Theo Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo của Liên Hợp Quốc (OCHA), đến năm 2024 vẫn còn khoảng 4,5 triệu người Yemen sống trong cảnh di dời trong nước. Sự dịch chuyển dân cư quy mô lớn gây áp lực khổng lồ lên các nguồn lực vốn đã cạn kiệt như lương thực, nước sạch và cơ sở vệ sinh. Những khu trại tạm cư quá tải khiến nguy cơ dịch bệnh và suy dinh dưỡng ngày càng nghiêm trọng.

Không chỉ mất nhà cửa, hàng triệu người Yemen còn mất sinh kế và cơ hội giáo dục. Save the Children cho biết có tới 4,5 triệu trẻ em Yemen không được đến trường vào năm 2025. Trong khi đó, UNICEF từng thống kê chỉ khoảng 17% người Yemen có giấy khai sinh vào năm 2018, khiến việc tiếp cận giáo dục, chăm sóc y tế và hỗ trợ xã hội trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Phụ nữ và trẻ em trở thành nhóm dễ tổn thương nhất

Cuộc khủng hoảng tại Yemen ảnh hưởng đặc biệt nghiêm trọng tới phụ nữ và trẻ em gái. Phụ nữ và trẻ em chiếm khoảng 80% số người di tản tại Yemen, trong đó phụ nữ là trụ cột của khoảng 26% hộ gia đình phải di dời. Trong bối cảnh chiến tranh và nghèo đói kéo dài, phụ nữ và trẻ em gái phải đối mặt với nhiều nguy cơ như bạo lực giới, tảo hôn, buôn người và thiếu chăm sóc y tế.

Sự bất bình đẳng giới tại Yemen cũng thể hiện rõ qua thu nhập. Theo Chỉ số Phát triển Giới (GDI), thu nhập quốc dân bình quân đầu người năm 2022 của phụ nữ Yemen chỉ khoảng 150 USD, trong khi nam giới là hơn 2.000 USD.

Ngân hàng Thế giới từng cho biết một nửa thanh niên Yemen trong độ tuổi 15–24 không được học hành, làm việc hoặc đào tạo nghề từ trước cả khi chiến tranh bùng nổ. Trong số này, trẻ em gái và phụ nữ thuộc nhóm yếu thế là những người chịu thiệt thòi lớn nhất.

Hệ thống y tế sụp đổ, dịch bệnh lan rộng

Không chỉ đói nghèo, Yemen còn phải đối mặt với cuộc khủng hoảng y tế nghiêm trọng. Nội chiến và đại dịch COVID-19 đã đẩy hệ thống chăm sóc sức khỏe Yemen đến bờ vực sụp đổ. Khoảng 46% cơ sở y tế trên toàn quốc chỉ hoạt động một phần hoặc ngừng hoàn toàn do thiếu nhân lực, kinh phí và thuốc men.

Trong khi đó, khoảng 18 triệu người Yemen thiếu nước sạch và các điều kiện vệ sinh cơ bản. Sự xuống cấp của hệ thống cấp nước cùng tình trạng di cư đông đúc đã tạo điều kiện cho nhiều bệnh truyền nhiễm bùng phát.

Yemen từng trải qua một trong những đợt bùng phát dịch tả lớn nhất thế giới hiện đại. Từ năm 2012 đến 2021, quốc gia này ghi nhận khoảng 2,5 triệu ca mắc tả và khoảng 4.000 trường hợp tử vong liên quan. Ngoài dịch tả, Yemen còn phải đối mặt với hàng loạt dịch bệnh khác như sởi, bạch hầu, sốt rét, sốt xuất huyết và bại liệt.

Suy dinh dưỡng kéo dài khiến sức đề kháng của người dân suy giảm nghiêm trọng, đặc biệt là trẻ em. Đây cũng là lý do Yemen thường xuyên được Liên Hợp Quốc cảnh báo là một trong những điểm nóng nhân đạo nguy hiểm nhất thế giới.

Hạ tầng quốc gia bị phá hủy trên diện rộng

Sau nhiều năm chiến tranh, hầu hết hạ tầng thiết yếu của Yemen đều bị tàn phá nặng nề. Các cuộc không kích, bom mìn và giao tranh đã phá hủy hàng loạt nhà máy điện, cầu đường, bệnh viện, trường học, sân bay và cảng biển.

Cảng Hudaidah – tuyến nhập khẩu lương thực quan trọng nhất của Yemen từng bị phong tỏa trong thời gian dài. Sân bay Sana’a cũng bị đóng cửa nhiều năm và tiếp tục trở thành mục tiêu tấn công.

Trong nhiều năm, việc truy cập internet tại Yemen bị kiểm soát bởi Yemen Net dưới sự ảnh hưởng của lực lượng Ansar Allah. Chỉ đến cuối năm 2024, dịch vụ Starlink mới bắt đầu xuất hiện tại quốc gia này. Tình trạng thiếu điện, thiếu nước và thiếu nhiên liệu kéo dài khiến hoạt động sản xuất, giáo dục và y tế bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Các chuyên gia nhận định Yemen không chỉ đối mặt với khủng hoảng chiến tranh, mà còn là sự sụp đổ đồng thời của cả hệ thống kinh tế, xã hội và hạ tầng quốc gia.

Viện trợ quốc tế trở thành “phao cứu sinh”

Với hơn 21 triệu người cần hỗ trợ nhân đạo, Yemen được Liên Hợp Quốc xem là một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo nghiêm trọng nhất thế giới. Nhiều tổ chức quốc tế đã tham gia hỗ trợ Yemen trong lĩnh vực lương thực, nước sạch và y tế.

UNICEF cung cấp thực phẩm điều trị cho trẻ em suy dinh dưỡng cấp tính, đồng thời hỗ trợ tiêm chủng và chăm sóc sức khỏe cơ bản. Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) cũng triển khai các chương trình hỗ trợ chăm sóc sức khỏe sinh sản và sơ sinh cho phụ nữ Yemen, với mục tiêu tiếp cận hàng triệu người.

Tuy nhiên, các tổ chức nhân đạo cho biết việc tiếp cận người dân Yemen vẫn gặp nhiều khó khăn do xung đột kéo dài, thiếu kinh phí và những rào cản từ các bên tham chiến. Dù tình hình có cải thiện phần nào sau lệnh ngừng bắn năm 2022, Yemen vẫn là quốc gia chìm sâu trong nghèo đói, bất ổn và thiếu thốn.

×