Quy định về đặc xá cho phạm nhân trong dịp lễ, Tết

Việc đặc xá thể hiện tính nhân văn của Đảng, Nhà nước

Tiến sĩ luật Đặng Văn Cường, Giảng viên Luật hình sự, Khoa luật và lý luận chính trị, Trường Đại học Thuỷ Lợi cho biết, quy định về đặc xá thể hiện sự khoan hồng đặc biệt của Nhà nước, do Chủ tịch nước quyết định tha tù trước thời hạn vào các dịp Tết, lễ lớn (như 30/4, 2/9) cho phạm nhân cải tạo tốt.

Bản chất của hình phạt là hướng đến mục đích cải tạo giáo dục người phạm tội trở thành người tốt, sống có ích cho xã hội. Tùy thuộc vào tội danh, tính chất mức độ của hành vi, nhân thân người phạm tội và các tình tiết tăng nặng, tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự mà người phạm tội lại bị áp dụng loại hình phạt và mức hình phạt khác nhau.

Đa số những người phải chấp hành hình phạt tù là họ rất ân hận về hành vi của mình, ăn năn, sám hối và họ phải trả giá về hành vi vi phạm của mình bằng những năm tháng mất tự do.

Quá trình chấp hành hình phạt tù, rất nhiều người rất tích cực, chấp hành tốt, thể hiện sự hoàn lương của mình để mong muốn được trở về với đời sống xã hội. Bởi vậy chính sách đặc xá, chính sách thà tù trước thời hạn có điều kiện là những chính sách khoan hồng, nhân đạo, nhân văn, hướng thiện được quy định và áp dụng trong xã hội tiến bộ, văn minh trong đó có nhà nước Việt Nam.

Những quy định về tha tù trước thời hạn có điều kiện và đặc xá, đại xá là những quy định nhân văn và đã được áp dụng từ lâu ở Việt Nam, những quy định này là niềm hy vọng cho những người chấp hành hình phạt tù có cơ hội sớm được trở về với đời sống xã hội, là động lực để họ cố gắng phấn đấu trong quá trình thi hành án.

Khi người phạm tội đã nhận thức được hành vi của mình, đã hiểu được giá trị của hai chữ tự do, đã thể hiện kết quả cải tạo giáo dục tốt thì không nhất thiết phải tiếp tục chấp hành nốt phần bản án đã tuyên nên thực hiện việc tha tù trước thời hạn có điều kiện, đặc xá, đại xá là hợp lý, khoa học và thể hiện sự nhân văn của xã hội, vẫn đảm bảo được mục đích của hình phạt và động viên người lầm lỡ có cơ hội sửa sai, cải tạo để sớm trở về với xã hội, làm lại cuộc đời.

Việc thi hành án hình sự phải đảm bảo đúng nguyên tắc, thể hiện sự nghiêm túc, sự nghiêm minh của pháp luật nhưng cũng phải đảm bảo tính khoan hồng, nhân đạo, nhân văn, hướng thiện để người trót lầm lỡ, lần đầu lầm lỡ, phạm tội với lỗi vô ý hoặc những người đã có thời gian cải tạo nhất định, đã thấm thía được tự do, sám hối ân hận về hành vi của mình, đã có ý thức chấp hành pháp luật thì không cần thiết phải tiếp tục thi hành nốt phần bản án còn lại.

"Nghị quyết 49 của Ban chấp hành Trung ương, Nghị quyết 27 cũng nhấn mạnh đến yếu tố tăng cường hình phạt ngoài tù, hạn chế hình phạt tù, hướng đến yếu tố nhân văn, khoa học, hướng thiện trong việc áp dụng hình phạt. Bởi vậy việc vận dụng triệt để các nguyên tắc của pháp luật, các chỉ đạo nêu trên đảm bảo hoạt động tư pháp có hiệu lực, hiệu quả, đảm bảo hài hòa hai yếu tố khoan hồng và nghiêm trị trong việc áp dụng pháp luật hình sự”, ông Cường chia sẻ.

Điều kiện cụ thể để được xem xét đặc xá

Luật sư Cường cho hay, ngày 3/3/2025, Chủ tịch nước đã có quyết định về đặc xá nêu rõ điều kiện được đề nghị đặc xá như sau:

Người đang chấp hành án phạt tù có thời hạn, người bị kết án tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn được đề nghị đặc xá phải có đủ các điều kiện sau:

Có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt và được xếp loại chấp hành án phạt tù khá hoặc tốt theo quy định của pháp luật về thi hành án hình sự;

Đã chấp hành án phạt tù ít nhất là một phần ba thời gian đối với trường hợp bị phạt tù có thời hạn, nếu trước đó đã được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù thì thời hạn được giảm không được tính vào thời gian đã chấp hành án phạt tù;

Đã chấp hành án phạt tù ít nhất là 14 năm đối với trường hợp bị phạt tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn, nếu sau khi đã được giảm xuống tù có thời hạn mà tiếp tục được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù thì thời hạn được giảm sau đó không được tính vào thời gian đã chấp hành án phạt tù;

Đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là phạt tiền, đã nộp án phí; Đã thi hành xong nghĩa vụ trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại, nghĩa vụ dân sự khác đối với người bị kết án phạt tù về các tội phạm tham nhũng;

Đã thi hành xong hoặc thi hành được một phần nghĩa vụ trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại, nghĩa vụ dân sự khác nhưng do lâm vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn thuộc trường hợp chưa có điều kiện thi hành tiếp phần còn lại theo quy định của pháp luật về thi hành án dân sự đối với người bị kết án phạt tù về tội phạm không phải là tội phạm tham nhũng;

Trường hợp phải thi hành nghĩa vụ trả lại tài sản, bồi thường thiệt hại, nghĩa vụ dân sự khác đối với tài sản không thuộc sở hữu của Nhà nước thì phải được người được thi hành án đồng ý hoãn thi hành án hoặc không yêu cầu thi hành án đối với tài sản này;

Khi được đặc xá không làm ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự; Không thuộc một trong các trường hợp quy định tại Điều 4 Quyết định này.

Đối với người đang được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù được đề nghị đặc xá phải có đủ các điều kiện sau đây:

Có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt và được xếp loại chấp hành án phạt tù khá hoặc tốt theo quy định của pháp luật về thi hành án hình sự trong thời gian chấp hành án phạt tù trước khi có quyết định tạm đình chỉ;

Đã có thời gian chấp hành án phạt tù quy định tại điểm b khoản 1 Điều này; Các điều kiện quy định tại các điểm c, d, đ, e và g khoản 1 Điều này; Chấp hành nghiêm chỉnh pháp luật trong thời gian được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù.

Người bị kết án phạt tù có thời hạn đã chấp hành ít nhất là một phần tư thời gian và người bị kết án phạt tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn đã chấp hành ít nhất là 12 năm hoặc trường hợp bị kết án về một trong các tội quy định tại điểm b khoản 1 Điều này đã chấp hành ít nhất một phần ba thời gian đối với án phạt tù có thời hạn, 15 năm đối với án phạt tù chung thân, nếu có đủ các điều kiện quy định tại các điểm a, c, d, đ, e và g khoản 1, các điểm a, c và d khoản 2 Điều này thì được đề nghị đặc xá khi thuộc một trong các trường hợp sau:

Người bị kết án về tội phá hoại việc thực hiện các chính sách kinh tế - xã hội; tội phá hoại chính sách đoàn kết; tội tổ chức, cưỡng ép, xúi giục người khác trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân;

Tội trốn đi nước ngoài hoặc trốn ở lại nước ngoài nhằm chống chính quyền nhân dân; người bị kết án từ 10 năm tù trở lên về một trong các tội quy định tại Chương các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con người của Bộ luật Hình sự do cố ý hoặc người bị kết án từ 07 năm tù trở lên về tội cướp tài sản;

Tội bắt cóc nhằm chiếm đoạt tài sản; tội sản xuất trái phép chất ma túy; tội mua bán trái phép chất ma túy; tội chiếm đoạt chất ma túy của Bộ luật Hình sự đã chấp hành án phạt tù ít nhất một phần hai thời gian đối với trường hợp bị kết án phạt tù có thời hạn, nếu trước đó đã được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù thì thời hạn được giảm không được tính vào thời gian đã chấp hành án phạt tù;

Đã chấp hành án phạt tù ít nhất là 17 năm đối với trường hợp bị phạt tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn, nếu sau khi đã được giảm xuống tù có thời hạn mà tiếp tục được giảm thời hạn chấp hành án phạt tù thì thời hạn được giảm sau đó không được tính vào thời gian đã chấp hành án phạt tù;

Đã lập công lớn trong thời gian chấp hành án phạt tù, có xác nhận của trại giam, trại tạm giam, cơ quan thi hành án hình sự Công an cấp huyện hoặc cơ quan có thẩm quyền khác;

Người có công với cách mạng theo quy định của pháp luật về ưu đãi người có công với cách mạng; người được tặng thưởng danh hiệu Dũng sĩ trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước; người được tặng thưởng một trong các danh hiệu: Anh hùng Lao động, Nhà giáo nhân dân, Thầy thuốc nhân dân, Nghệ sĩ nhân dân, Nghệ nhân nhân dân; người được tặng thưởng một trong các loại Huân chương;

Người được tặng thưởng Huy chương Kháng chiến; cha, mẹ, vợ, chồng, con của liệt sĩ và người có công nuôi dưỡng liệt sĩ khi còn nhỏ; con của Bà mẹ Việt Nam anh hùng; cha, mẹ, vợ, chồng, con của người có công giúp đỡ cách mạng được tặng Kỷ niệm chương “Tổ quốc ghi công” hoặc Bằng “Có công với nước”;

Người đang mắc bệnh hiểm nghèo, người đang ốm đau thường xuyên mà không tự phục vụ bản thân; Khi phạm tội là người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp quy định tại khoản 4 Điều này; Người từ đủ 70 tuổi trở lên;

Có hoàn cảnh gia đình đặc biệt khó khăn và bản thân là lao động duy nhất trong gia đình; Phụ nữ có thai hoặc có con dưới 36 tháng tuổi đang ở với mẹ trong trại giam, trại tạm giam;

Người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng theo quy định của pháp luật về người khuyết tật; người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi theo quy định của pháp luật về dân sự.

Luật sư Cường cho biết thêm, ngoài quy định về “đặc xá” thì pháp luật còn có quy định về “tha tù trước thời hạn có điều kiện.

Điều 1 Nghị quyết 01/2018/NQ-HĐTP quy định như sau: Tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp được Tòa án áp dụng đối với người đang chấp hành án phạt tù khi có đủ các điều kiện theo quy định của Bộ luật Hình sự, xét thấy không cần buộc họ phải tiếp tục chấp hành án phạt tù tại cơ sở giam giữ.

Như vậy, theo luật sư Cường có thể hiểu tha tù trước thời hạn có điều kiện là biện pháp được Tòa án áp dụng đối với người đang chấp hành án phạt tù khi có đủ các điều kiện theo quy định của Bộ luật Hình sự 2015, xét thấy không cần buộc họ phải tiếp tục chấp hành án phạt tù tại cơ sở giam giữ.

Điều 66 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi bởi khoản 9 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017) quy định về điều kiện tha tù trước thời hạn như sau: Phạm tội lần đầu; Có nhiều tiến bộ, có ý thức cải tạo tốt;

Đã được giảm thời hạn chấp hành hình phạt tù đối với người bị kết án về tội phạm nghiêm trọng trở lên; Có nơi cư trú rõ ràng; Đã chấp hành xong hình phạt bổ sung là hình phạt tiền, án phí và các nghĩa vụ bồi thường dân sự;

Đã chấp hành được ít nhất là một phần hai mức thời hạn tù đối với hình phạt tù có thời hạn hoặc ít nhất 15 năm đối với tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn.

Trường hợp người phạm tội là thương binh, bệnh binh, thân nhân gia đình liệt sỹ, gia đình có công với cách mạng, người đủ 70 tuổi trở lên, người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng, phụ nữ đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, thì thời gian đã chấp hành ít nhất là một phần ba hình phạt tù có thời hạn hoặc ít nhất 12 năm đối với tù chung thân đã được giảm xuống tù có thời hạn;

Việc xét giảm thời hạn chấp hành án phạt tù được thực hiện mỗi năm 03 (ba) đợt, vào các dịp sau: Ngày giải phóng Miền Nam, thống nhất đất nước (30/4); Ngày Quốc khánh (2/9); Tết Nguyên đán.

Trong năm 2025, Hội đồng tư vấn đặc xá đã trình Chủ tịch nước ký Quyết định đặc xá tha tù trước thời hạn cho 22.086 người (trong đó gồm 22.079 phạm nhân và 7 người đang được tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù) trở về với xã hội, sum họp cùng gia đình, người thân đúng dịp kỷ niệm 30/4 và 2/9 đầy ý nghĩa.

×