Sa mạc nào lớn nhất Châu Á, lớn thứ 5 thế giới với diện tích 1,3 triệu km2 và mệnh danh là "vùng đất của khủng long"?

Gobi – Sa mạc lớn nhất châu Á

Theo nhiều tài liệu địa lý quốc tế, Gobi là sa mạc lớn nhất châu Á, lớn thứ 5 thế giới với diện tích ước tính khoảng 1,3 triệu km². Sa mạc này kéo dài khoảng 1.600km từ tây nam sang đông bắc và rộng từ 500 đến 1.000km. Phần lớn diện tích sa mạc nằm trên lãnh thổ Mông Cổ, phần còn lại thuộc khu vực Nội Mông và các tỉnh phía bắc Trung Quốc.

Điều thú vị là Gobi không giống hình ảnh sa mạc cát mà nhiều người vẫn tưởng tượng. Thực tế, phần lớn bề mặt của Gobi được cấu tạo từ đá sỏi, cao nguyên khô cằn, đất sét và các bãi đá trơ trọi. Những đụn cát chỉ chiếm một phần tương đối nhỏ trong tổng diện tích của toàn sa mạc. Chính vì vậy, nhiều nhà địa lý mô tả Gobi là một vùng “sa mạc đá” hơn là “sa mạc cát”.

Tên gọi “Gobi” bắt nguồn từ tiếng Mông Cổ, mang ý nghĩa là “vùng đất không có nước”. Cái tên này phản ánh khá chính xác điều kiện tự nhiên nơi đây khi lượng mưa hằng năm ở nhiều khu vực chỉ dưới 100 - 200 mm.

Xét trên bản đồ, Gobi nằm giữa nhiều dãy núi lớn như Altai, Thiên Sơn và các cao nguyên rộng lớn của Trung Á. Vị trí đặc biệt này khiến nơi đây gần như bị cô lập khỏi các nguồn hơi ẩm từ đại dương, tạo nên điều kiện khô hạn kéo dài hàng triệu năm.

Trong những năm gần đây, sa mạc Gobi ngày càng được biết đến như một "kho báu khoáng sản" của Mông Cổ. Nơi đây sở hữu trữ lượng lớn đồng, vàng và than đá, với hai mỏ nổi tiếng là Oyu Tolgoi và Tavan Tolgoi. Đặc biệt, Oyu Tolgoi – một trong những mỏ đồng và vàng lớn nhất thế giới – từng có tổng vốn đầu tư khoảng 4,6 tỷ USD và đóng góp hơn 30% GDP của Mông Cổ, trở thành động lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế của quốc gia này.

Sa mạc lạnh Gobi nổi tiếng nhất thế giới

Khác với Sahara hay sa mạc Ả Rập vốn nổi tiếng bởi cái nóng thiêu đốt, Gobi lại được xếp vào nhóm “sa mạc lạnh”. Đây là một trong những đặc điểm khiến vùng đất này trở nên đặc biệt trên thế giới.

Mùa đông tại Gobi vô cùng khắc nghiệt. Nhiệt độ có thể giảm xuống dưới âm 40°C ở một số khu vực. Trong khi đó, vào mùa hè, nhiệt độ ban ngày lại có thể vượt quá 40°C. Biên độ nhiệt lên tới hơn 80°C giữa hai mùa khiến Gobi trở thành một trong những môi trường có sự chênh lệch nhiệt độ lớn nhất hành tinh. Nguyên nhân của hiện tượng này đến từ hai yếu tố chính.

Thứ nhất, Gobi nằm sâu trong lục địa Á – Âu, cách rất xa các đại dương nên không nhận được tác động điều hòa nhiệt độ từ biển.

Thứ hai, sa mạc nằm ở độ cao trung bình từ khoảng 900 đến 1.500m so với mực nước biển. Độ cao lớn khiến nhiệt độ mùa đông giảm mạnh, trong khi bầu trời ít mây lại làm nhiệt lượng dễ dàng thoát ra ngoài vào ban đêm.

Ngoài ra, Gobi còn thường xuyên chịu ảnh hưởng của các khối khí lạnh từ Siberia tràn xuống. Những đợt gió này mang theo tuyết và sương giá, tạo nên cảnh tượng hoàn toàn khác biệt so với hình dung thông thường về một sa mạc. Nhiều khu vực của Gobi có tuyết phủ vào mùa đông và nhiệt độ đóng băng kéo dài nhiều tháng. Sự khắc nghiệt của khí hậu cũng khiến đời sống sinh vật tại đây trở nên vô cùng đặc biệt. Chỉ những loài có khả năng thích nghi cao mới có thể tồn tại lâu dài trong môi trường này.

Khu vực sa mạc có mật độ dân số rất thấp, trung bình chỉ khoảng 1 người/km². Phần lớn cư dân sống bằng nghề chăn nuôi du mục, với các đàn lạc đà hai bướu, ngựa, cừu và dê thường xuyên di chuyển để tìm nguồn thức ăn và nước uống.

Mặc dù nổi tiếng với điều kiện khắc nghiệt, sa mạc Gobi không phải là vùng đất hoàn toàn hoang vắng. Khu vực này có mật độ dân số rất thấp, trung bình chỉ khoảng 1 người/km². Phần lớn cư dân sống bằng nghề chăn nuôi du mục, với các đàn lạc đà hai bướu, ngựa, cừu và dê thường xuyên di chuyển để tìm nguồn thức ăn và nước uống. Lạc đà Bactrian vẫn là phương tiện vận chuyển quan trọng trong nhiều cộng đồng địa phương.

Người dân Gobi cũng nổi tiếng với truyền thống hiếu khách, một nét văn hóa được hình thành từ cuộc sống thưa thớt giữa vùng sa mạc rộng lớn. Về lịch sử, các bằng chứng khảo cổ cho thấy con người đã xuất hiện tại Gobi từ khoảng 100.000 năm trước. Nhiều công cụ và vũ khí bằng đá của các nhóm săn bắt – hái lượm cổ đại đã được tìm thấy, cho thấy nơi đây từng là địa bàn sinh sống của con người từ thời tiền sử.

Gobi có hệ sinh thái độc đáo giữa vùng đất khô cằn

Mặc dù điều kiện tự nhiên vô cùng khắc nghiệt, Gobi không phải là một vùng đất chết. Ngược lại, nơi đây là môi trường sống của nhiều loài động vật quý hiếm mà khó có thể tìm thấy ở nơi khác trên thế giới.

Biểu tượng nổi tiếng nhất của Gobi là lạc đà hai bướu. Loài động vật này có khả năng chịu đựng cả nhiệt độ nóng trên 40°C vào mùa hè lẫn cái lạnh âm hàng chục độ vào mùa đông. Chúng có thể sống nhiều ngày mà không cần nguồn nước lớn và được xem là “con tàu của sa mạc” tại Trung Á. Ngoài ra, Gobi còn là nơi cư trú của: Gấu Gobi – một trong những loài gấu hiếm nhất thế giới; Linh dương Mông Cổ; Báo tuyết ở các vùng núi rìa sa mạc; Sói xám; Nhiều loài chim săn mồi và bò sát thích nghi với khí hậu khô hạn.

Theo các nghiên cứu về đa dạng sinh học, hệ sinh thái Gobi vẫn duy trì được sự cân bằng đáng kinh ngạc dù lượng mưa rất thấp. Các loài thực vật tại đây chủ yếu là cây bụi thấp, cỏ chịu hạn và những loài có bộ rễ phát triển mạnh để tìm kiếm nguồn nước ngầm.

Không chỉ có giá trị sinh thái, Gobi còn là nơi sinh sống của các cộng đồng du mục Mông Cổ trong hàng nghìn năm. Những người dân nơi đây đã phát triển lối sống thích nghi với điều kiện khí hậu khắc nghiệt, chăn nuôi gia súc và di chuyển theo mùa để tìm kiếm đồng cỏ.

Từ những năm 1960, một số ốc đảo đã được sử dụng để canh tác, chủ yếu là các loại cây ăn quả như táo mini, đào và dưa hấu. Ở Gobi, mùa vụ kéo dài 6-7 tháng, từ tháng Tư đến tháng Mười, dài gấp đôi so với phần còn lại của Mông Cổ.

Sa mạc lớn nhất Châu Á sở hữu giá trị khảo cổ học đặc biệt

Một trong những điều khiến Gobi nổi tiếng trên toàn thế giới là giá trị khảo cổ học đặc biệt. Trong thế kỷ XX, nhiều đoàn thám hiểm quốc tế đã phát hiện tại Gobi hàng loạt hóa thạch khủng long quý hiếm. Đây là một trong những khu vực có số lượng hóa thạch khủng long phong phú nhất hành tinh. Các nhà khoa học đã tìm thấy trứng khủng long hóa thạch, bộ xương gần như nguyên vẹn và nhiều loài chưa từng được biết đến trước đó.

Những phát hiện này giúp giới nghiên cứu hiểu rõ hơn về hệ sinh thái tồn tại cách đây hàng chục triệu năm. Chính vì vậy, Gobi thường được gọi là “thiên đường của các nhà cổ sinh vật học”. Bên cạnh giá trị khoa học, Gobi còn gắn liền với lịch sử Con đường Tơ lụa huyền thoại. Trong nhiều thế kỷ, các đoàn thương nhân đã vượt qua vùng đất khô cằn này để vận chuyển lụa, gia vị, ngọc quý và nhiều mặt hàng khác giữa Trung Quốc, Trung Á và châu Âu.

Dọc theo các tuyến đường cổ từng tồn tại nhiều ốc đảo, đền đài và khu định cư quan trọng. Một số di tích vẫn còn được bảo tồn đến ngày nay, trở thành điểm đến hấp dẫn đối với các nhà khảo cổ và du khách yêu thích lịch sử.

Tuy nhiên, Gobi hiện cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Quá trình sa mạc hóa, biến đổi khí hậu và khai thác tài nguyên khiến nhiều khu vực tiếp tục mở rộng. Trung Quốc đã triển khai dự án “Vạn lý Trường thành xanh” từ năm 1978 với hàng chục tỷ cây xanh được trồng nhằm hạn chế sự lan rộng của Gobi và Taklamakan.

Gobi hiện cũng đang đối mặt với nhiều thách thức. Quá trình sa mạc hóa, biến đổi khí hậu và khai thác tài nguyên khiến nhiều khu vực tiếp tục mở rộng

Chính phủ Mông Cổ cũng triển khai nhiều chính sách nhằm ứng phó với các thách thức ngày càng gia tăng về khan hiếm nước và suy thoái đất tại sa mạc Gobi. Các giải pháp được ưu tiên bao gồm mở rộng diện tích cây xanh, phục hồi hệ sinh thái và cải thiện khả năng lưu thông của các dòng sông.

Một trong những sáng kiến đáng chú ý là dự án Blue Horse, được thiết kế để tăng cường nguồn cung nước cho khu vực Gobi. Dự án tập trung xây dựng hệ thống đường ống dẫn nước mới, đồng thời phát triển các hồ chứa đa năng trên những con sông lớn nhằm bảo đảm nguồn nước ổn định cho sinh hoạt, sản xuất và phát triển kinh tế trong tương lai.

×