Sắc xuân sớm trên rẻo cao: Khi người Mông cho nông cụ nghỉ Tết và câu chuyện giữ gìn hồn cốt

"Tết sớm" - Nơi đá núi nở hoa

Khác với lịch trình đón Tết Nguyên đán của người Kinh và đa số các dân tộc khác, người Mông có cách tính lịch riêng. Tết truyền thống của họ thường diễn ra sớm hơn khoảng một tháng, thường rơi vào tháng Chạp âm lịch. Tại các thủ phủ của người Mông ở Sơn La như Mộc Châu, Vân Hồ, Thuận Châu..., không khí xuân đã tràn ngập khắp các bản làng từ những ngày cuối đông.

Dọc theo quốc lộ 6, tiếng khèn bè đã bắt đầu vang vọng, len lỏi qua những màn sương mù đặc trưng của miền sơn cước. Đây là thời điểm đồng bào tạm gác lại nương rẫy để khoác lên mình những bộ trang phục đẹp nhất.

Bản sắc văn hóa người Mông thể hiện rõ nét nhất qua trang phục ngày Tết. Nếu như người Mông Lềnh ở Mộc Châu nổi bật với những đường thêu hoa văn thổ cẩm rực rỡ sắc đỏ, thì người Mông Đu tại Vân Hồ lại đằm thắm trong sắc xanh đen chủ đạo, với những chiếc váy vẽ sáp ong nhuộm chàm tinh tế. Mỗi nhóm ngành (Mông Hoa, Mông Lềnh, Mông Đu, Mông Si...) tạo nên một bức tranh đa sắc, biến cao nguyên thành một rừng hoa di động trong những ngày hội xuân.

Triết lý nhân sinh trong tục "phong" nông cụ

Một trong những nét độc đáo nhất, thể hiện thế giới quan nhân văn của người Mông chính là phong tục "dán giấy cho đồ vật". Sau một năm lao động vất vả, khi mùa màng đã thu hoạch xong, người Mông quan niệm không chỉ con người mà vạn vật, công cụ lao động cũng cần được nghỉ ngơi, đón Tết.

Tại tiểu khu Pa Khen, thị trấn Nông trường Mộc Châu, ông Hàng A Say – một người uy tín trong cộng đồng và cũng là người am hiểu sâu sắc văn hóa dân tộc – đang cẩn thận cắt những mẩu giấy bản để chuẩn bị cho nghi lễ quan trọng này.

Ông Say chia sẻ: "Người Mông chúng tôi quan niệm vạn vật hữu linh. Cái cày, cái cuốc, con dao... đã cùng mình dầm mưa dãi nắng, làm ra hạt ngô, hạt lúa nuôi sống gia đình. Tết đến, mình được ăn ngon, mặc đẹp thì cũng phải để cho chúng nghỉ ngơi. Tờ giấy dán lên là thông báo: Năm cũ qua rồi, các bạn vất vả rồi, hãy nghỉ ngơi để năm mới lại cùng gia chủ tiếp tục mùa màng bội thu".

Theo đó, từ ngày 25 tháng 11 âm lịch, các gia đình bắt đầu rửa sạch nông cụ, xếp gọn gàng gần bàn thờ hoặc góc nhà. Những mẩu giấy bản (giấy dó) được dán lên từng vật dụng. Trong 3 ngày Tết chính, tuyệt đối không ai được động vào hay mang chúng đi làm việc. Tục lệ này không chỉ mang ý nghĩa tâm linh cầu may mắn, phước lành mà còn giáo dục con cháu về lòng biết ơn đối với sức lao động và tư liệu sản xuất.

Nông dân xuất sắc Việt Nam Hàng A Sở, tiểu khu Pa Khen bộc bạch: "Người Mông sống trên núi cao, bám vào đá để sống. Không có nông cụ thì không thể sinh tồn. Giữ gìn tục lệ cha ông cũng là cách chúng tôi nhắc nhở nhau trân trọng nghề nông, trân trọng nguồn cội".

Bánh dày - Biểu tượng của trời đất và lòng hiếu khách

Nếu "bánh chưng xanh" là linh hồn Tết của người Kinh, thì với người Mông, mâm cỗ cúng tổ tiên không thể thiếu bánh dày. Chiếc bánh tròn trịa, trắng ngần tượng trưng cho Mặt Trăng, Mặt Trời – nguồn gốc sinh ra sự sống và vạn vật.

Quy trình làm bánh dày ngày Tết là một nghệ thuật đòi hỏi sự công phu và sức mạnh tập thể. Gạo nếp nương thơm dẻo (nếp tan) được đồ kỹ trong khoảng một giờ. Ngay khi xôi còn nóng hổi, những người đàn ông khỏe mạnh nhất trong gia đình sẽ dùng chày gỗ giã nhuyễn trong cối làm từ thân cây gỗ chắc, thớ mịn. Xôi càng giã kỹ, bánh càng dẻo, để được càng lâu – có khi cả tháng trời không hỏng.

Sau khi giã, qua bàn tay khéo léo nặn bánh của người phụ nữ, những chiếc bánh dày ra đời, được gói trong lá chuối hơ lửa. Bánh dày không chỉ dâng lên bàn thờ tổ tiên mà còn là món quà quý đãi khách. Khách đến nhà chúc Tết, chủ nhà nướng bánh trên than hồng cho phồng rộp, thơm nức mũi mời thưởng thức. Khi ra về, ai cũng được gia chủ gói tặng vài cặp bánh làm quà như lời chúc phúc ấm no cho năm mới.

Từ bảo tồn văn hóa đến phát triển sinh kế bền vững

Trong bối cảnh hội nhập, câu chuyện giữ gìn bản sắc không chỉ dừng lại ở các nghi thức tâm linh hay lễ hội, mà đã trở thành "tài nguyên" để phát triển kinh tế.

Những năm gần đây, chính quyền tỉnh Sơn La và các phường, xã Mộc Châu, Vân Hồ đã có những bước đi chiến lược khi gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng. Các lễ hội như Ngày hội văn hóa các dân tộc Mộc Châu, Sắc màu Vân Hồ, Hội Gầu Tào... được tổ chức thường niên, trở thành sân chơi để các trò chơi dân gian (ném pa pao, đánh tu lu, múa khèn) và các làn điệu dân ca được sống lại mạnh mẽ.

Tiêu biểu cho tư duy "biến di sản thành tài sản" là anh Tráng A Chu (chủ Homestay A Chu, Vân Hồ). Không chỉ kinh doanh lưu trú, anh Chu còn biến ngôi nhà của mình thành một không gian văn hóa thu nhỏ. Du khách đến đây không chỉ để ngủ, mà để trải nghiệm vẽ sáp ong, làm giấy dó, giã bánh dày cùng người bản địa.

"Muốn du lịch bền vững, không thể tách rời bản sắc. Tôi cùng bà con trong bản giữ gìn cảnh quan, mặc trang phục truyền thống và khôi phục các nghề thủ công. Khách Tây họ thích cái 'thật', cái 'mộc' của người Mông mình lắm", anh Chu chia sẻ.

Minh chứng cho điều này, ông Luis – một du khách Anh hào hứng khi trải nghiệm vẽ sáp ong: "Đây là lần đầu tiên tôi đến đây. Cảnh sắc tuyệt vời, nhưng điều khiến tôi ấn tượng nhất là cách các bạn trân trọng và chia sẻ văn hóa của mình. Một trải nghiệm không thể nào quên".

Một mùa xuân mới – Tết Bính Ngọ đang về trên rẻo cao. Dưới sự quan tâm của Đảng và Nhà nước thông qua các chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số, diện mạo các bản làng người Mông đang thay đổi từng ngày.

Nhưng đáng quý hơn cả, giữa dòng chảy hối hả của hiện đại hóa, người Mông ở Tây Bắc vẫn giữ được cái "hồn" của dân tộc mình. Họ đón Tết không chỉ để vui chơi, mà để khẳng định sức sống mãnh liệt của một nền văn hóa đậm đà bản sắc, góp phần làm phong phú thêm vườn hoa văn hóa của đại gia đình các dân tộc Việt Nam.

×