Sau Khamenei, Trung Đông bước vào giai đoạn quyền lực mới

Việc Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei thiệt mạng trong cuộc oanh kích chính xác nhằm vào trung tâm Tehran, Trung Đông đang chứng kiến một bước ngoặt lịch sử hiếm hoi, nơi số phận của cả một trật tự khu vực gắn chặt với sự ra đi của một con người.

Trong hơn ba mươi năm, Khamenei không chỉ là nguyên thủ quốc gia theo nghĩa thông thường. Ông là trục xoay của hệ thống quyền lực đặc biệt mà Iran xây dựng sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979, một mô hình nhà nước thần quyền trong đó quyền lực tôn giáo, chính trị và an ninh hòa làm một. Vai trò của Lãnh tụ Tối cao vượt xa tổng thống hay quốc hội, bởi ông vừa là người định hình đường lối chiến lược, vừa là biểu tượng chính danh của chế độ.

Điều khiến sự ra đi của Khamenei trở nên khác biệt không nằm ở bản thân cái chết, mà ở cấu trúc quyền lực mà ông đại diện. Trong các hệ thống chính trị thông thường, sự thay đổi lãnh đạo thường được hấp thụ thông qua cơ chế thể chế. Nhưng tại Iran, tính chính danh của nhà nước gắn chặt với uy tín tôn giáo và quyền lực cá nhân của Lãnh tụ Tối cao. Khi trung tâm biểu tượng ấy biến mất đột ngột bởi một đòn quân sự từ bên ngoài, toàn bộ hệ thống buộc phải đối diện với câu hỏi căn bản về tính liên tục quyền lực.

Khamenei kế nhiệm Ayatollah Ruhollah Khomeini năm 1989 trong bối cảnh Iran vừa bước ra khỏi chiến tranh với Iraq và cần ổn định nội bộ. Khác với người tiền nhiệm mang dáng dấp nhà cách mạng lôi cuốn quần chúng, Khamenei xây dựng quyền lực theo hướng âm thầm hơn, dựa vào bộ máy an ninh, lực lượng Vệ binh Cách mạng và mạng lưới chính trị trung thành. Ông không tìm kiếm những chiến thắng nhanh chóng, mà theo đuổi chiến lược dài hạn nhằm bảo vệ chế độ khỏi các cú sốc bên ngoài.

Chiến lược đó dựa trên hai trụ cột. Thứ nhất là kiểm soát chặt xã hội trong nước nhằm ngăn chặn bất ổn chính trị. Thứ hai là mở rộng ảnh hưởng ra khu vực thông qua các lực lượng ủy nhiệm, tạo thành một vành đai răn đe chiến lược bao quanh Israel và hạn chế ảnh hưởng của Hoa Kỳ tại Trung Đông.

Trong nhiều năm, mô hình này tỏ ra hiệu quả. Tehran không cần đối đầu trực tiếp với các đối thủ mạnh hơn, nhưng vẫn duy trì được sức ảnh hưởng đáng kể từ Lebanon đến Iraq, Syria và Yemen. Sự tồn tại của các lực lượng đồng minh giúp Iran tạo ra chiều sâu chiến lược, khiến bất kỳ cuộc tấn công trực tiếp nào cũng tiềm ẩn nguy cơ leo thang toàn khu vực.

Tuy nhiên, cán cân bắt đầu thay đổi sau biến cố ngày 7/10/2023. Phản ứng quân sự mạnh mẽ của Israel không chỉ nhằm vào các mục tiêu chiến thuật, mà dần chuyển thành chiến dịch làm suy yếu toàn bộ kiến trúc an ninh khu vực do Iran bảo trợ. Những cuộc tấn công chính xác liên tiếp đã loại bỏ nhiều chỉ huy cấp cao, phá vỡ chuỗi liên kết vốn tạo nên sức mạnh răn đe của Tehran.

Cuộc chiến kéo dài mười hai ngày vào tháng 6/2025 đánh dấu bước leo thang mới. Lần đầu tiên trong nhiều thập niên, Israel cho thấy khả năng tiếp cận sâu vào cấu trúc chỉ huy của Iran, không chỉ ở các chiến trường bên ngoài mà ngay trong mạng lưới quyền lực cốt lõi. Việc hàng loạt cộng sự thân cận và nhân vật an ninh chủ chốt bị loại bỏ đã làm suy yếu đáng kể vòng bảo vệ chính trị quanh Khamenei.

Đòn oanh kích tại Tehran, nếu thực sự kết thúc cuộc đời vị lãnh tụ tối cao, cho thấy chiến tranh hiện đại đang thay đổi bản chất. Các cuộc xung đột không còn dừng lại ở biên giới quốc gia hay lực lượng ủy nhiệm, mà hướng thẳng vào trung tâm ra quyết định chiến lược. Công nghệ tình báo, năng lực tấn công chính xác và ưu thế thông tin đang khiến khoảng cách địa lý trở nên kém ý nghĩa hơn bao giờ hết.

Tác động lớn nhất của biến cố này không nằm ở phản ứng quân sự tức thời, mà ở sự bất định chính trị dài hạn. Iran vẫn sở hữu bộ máy nhà nước mạnh, lực lượng quân sự đáng kể và xã hội có khả năng huy động cao. Nhưng sự chuyển giao quyền lực trong hệ thống thần quyền chưa bao giờ là quá trình đơn giản, đặc biệt khi diễn ra dưới áp lực từ bên ngoài.

Một lãnh tụ tối cao mới, nếu xuất hiện nhanh chóng, có thể giúp duy trì tính liên tục của chế độ. Tuy nhiên, người kế nhiệm khó có thể sở hữu ngay mức độ quyền uy cá nhân mà Khamenei tích lũy suốt ba thập niên. Điều này tạo ra nguy cơ cạnh tranh quyền lực giữa các phe phái trong giới tinh hoa chính trị và an ninh, đặc biệt giữa giới giáo sĩ và lực lượng Vệ binh Cách mạng.

Ở cấp độ khu vực, các quốc gia Trung Đông sẽ buộc phải điều chỉnh tính toán chiến lược. Một Iran suy yếu có thể làm giảm nguy cơ đối đầu trực tiếp trong ngắn hạn, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng bất ổn khi các tác nhân phi nhà nước tìm cách lấp đầy khoảng trống quyền lực. Lịch sử khu vực cho thấy sự suy yếu của một trung tâm quyền lực lớn hiếm khi dẫn đến ổn định ngay lập tức, mà thường mở ra chu kỳ cạnh tranh mới.

Đối với Israel, việc nhắm trực tiếp vào trung tâm quyền lực Iran, nếu đúng như các thông tin ban đầu, phản ánh sự thay đổi trong học thuyết răn đe. Thay vì chỉ kiềm chế đối phương, mục tiêu dường như đã chuyển sang làm suy giảm năng lực chiến lược lâu dài của đối thủ. Đây là cách tiếp cận mang tính rủi ro cao, bởi nó có thể phá vỡ trạng thái cân bằng mong manh vốn duy trì hòa bình tương đối trong nhiều năm.

Trong khi đó, Mỹ và các cường quốc phương Tây đứng trước bài toán khó. Một Iran mất ổn định không nhất thiết phục vụ lợi ích chiến lược lâu dài, bởi khoảng trống quyền lực tại Trung Đông thường kéo theo những hệ quả vượt ngoài dự đoán, từ khủng hoảng năng lượng đến làn sóng bất ổn an ninh xuyên khu vực.

Điều đáng chú ý là sự kiện này cũng phản ánh xu hướng rộng hơn của thế giới đương đại, nơi chiến tranh ngày càng mang tính chính xác, cá nhân hóa và phụ thuộc vào ưu thế công nghệ. Những nhân vật từng được xem là bất khả xâm phạm giờ đây trở thành mục tiêu trực tiếp trong các tính toán chiến lược.

Cái chết của Khamenei, vì thế không chỉ khép lại một chương trong lịch sử Iran. Nó đặt ra câu hỏi lớn hơn về tương lai của các mô hình quyền lực dựa trên cá nhân trong thời đại mà ưu thế công nghệ quân sự có thể làm thay đổi cục diện chỉ trong một đêm.

Trung Đông vốn quen với trạng thái cân bằng mong manh giữa xung đột và kiềm chế. Nhưng khi một trong những kiến trúc sư chính của trật tự khu vực biến mất, cán cân ấy khó có thể giữ nguyên. Một chu kỳ điều chỉnh chiến lược mới gần như chắc chắn sẽ bắt đầu, với những liên minh được tái định hình, những ranh giới ảnh hưởng được thương lượng lại và những rủi ro chưa thể đo lường.

Trong lịch sử khu vực, nhiều cuộc chiến bắt đầu không phải từ tham vọng mở rộng, mà từ khoảng trống quyền lực. Điều khiến thế giới lo ngại lúc này không chỉ là ai thắng hay ai thua, mà là liệu Trung Đông có bước vào giai đoạn bất định kéo dài, nơi mọi bên đều buộc phải hành động trong môi trường thiếu vắng những điểm tựa quen thuộc.

Nếu điều đó xảy ra, đòn oanh kích tại Tehran sẽ không chỉ được nhớ đến như một chiến dịch quân sự thành công hay thất bại, mà như khoảnh khắc đánh dấu sự kết thúc của một kỷ nguyên và sự khởi đầu của một trật tự mới, chưa ai có thể chắc chắn nó sẽ ổn định hơn hay nguy hiểm hơn.

×