Sau một năm tinh gọn bộ máy: Chính quyền đến gần dân hơn

Một năm vận hành chính quyền địa phương hai cấp là một dấu mốc lớn trong tiến trình cải cách bộ máy nhà nước. Nhưng nếu chỉ nhìn cuộc cải cách này bằng con mắt tổ chức bộ máy, chúng ta mới chỉ thấy phần nổi: giảm tầng nấc trung gian, sắp xếp lại đơn vị hành chính, chuyển giao nhiệm vụ từ cấp huyện xuống cấp xã. Phần sâu xa hơn, quan trọng hơn, là Nhà nước đang được thiết kế lại để đến gần người dân hơn, phục vụ người dân trực tiếp hơn và chịu trách nhiệm trước người dân rõ hơn.

Trước đây, với nhiều việc quan trọng, người dân quen với việc phải lên huyện. Nay, xã, phường trở thành điểm đến chính. Nhưng thay đổi lớn nhất không chỉ là quãng đường ngắn hơn hay địa chỉ nộp hồ sơ gần hơn. Thay đổi lớn nhất là quan hệ giữa chính quyền và người dân đang được tổ chức lại. Chính quyền cơ sở không còn chỉ là nơi tiếp nhận, chuyển tải, xác nhận, mà từng bước trở thành nơi trực tiếp giải quyết phần lớn nhu cầu hằng ngày của người dân.

Từ sắp xếp bộ máy đến tái thiết quan hệ giữa Nhà nước và người dân

Với người dân, cải cách hành chính không bắt đầu từ những khái niệm lớn, mà bắt đầu từ những trải nghiệm rất cụ thể: một hồ sơ đất đai được hướng dẫn rõ ràng; một thủ tục hộ tịch được giải quyết đúng hẹn; một chính sách an sinh đến đúng đối tượng; một cán bộ không đẩy việc lên trên, không yêu cầu người dân đi lại nhiều lần. Khi những điều đó thay đổi, người dân mới cảm nhận được rằng chính quyền thật sự gần mình hơn.

Bởi vậy, chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là câu chuyện bỏ đi một cấp trung gian. Đó là cuộc tái thiết năng lực phục vụ ở cơ sở. Khi cấp huyện không còn là tầng nấc trung gian trong nhiều công việc, dòng quyết định phải ngắn hơn, trách nhiệm phải rõ hơn, thời gian xử lý phải nhanh hơn. Cấp xã, cấp phường vì thế không còn là cấp hành chính nhỏ ở cuối chuỗi mệnh lệnh, mà đang trở thành cấp chính quyền trực tiếp giải quyết vấn đề.

Đây là bước chuyển rất căn bản: từ chính quyền cơ sở chủ yếu “thừa hành” sang chính quyền cơ sở có năng lực “xử lý”; từ cấp gần dân về địa lý sang cấp gần dân về thẩm quyền. Và chỉ khi gần dân về thẩm quyền, chính quyền mới thật sự gần dân.

Khi cấp xã trở thành nơi Nhà nước gặp người dân mỗi ngày

Sau một năm vận hành, có thể nói mô hình mới đã bước đầu chứng minh khả năng hoạt động. Bộ máy mới đã vận hành. Nhiều địa phương đã nỗ lực rất lớn để duy trì dịch vụ công, tiếp nhận nhiệm vụ mới, xử lý khối lượng công việc lớn hơn, đồng thời bảo đảm đời sống hành chính không bị đứt gãy. Đằng sau kết quả ấy là sự cố gắng rất đáng ghi nhận của đội ngũ cán bộ cơ sở- những người đang trực tiếp gánh cuộc cải cách trên vai.

Nhìn từ nông thôn, ý nghĩa của chính quyền địa phương hai cấp càng rõ hơn. Người nông dân cần chính quyền trong những việc rất cụ thể: giấy tờ đất đai, vay vốn sản xuất, tham gia hợp tác xã, đăng ký kinh doanh, tiếp cận chính sách hỗ trợ, xử lý vấn đề môi trường, hạ tầng, thủy lợi, giao thông, trường học, y tế. Nếu chính quyền xã đủ năng lực giải quyết những việc ấy nhanh hơn, rõ hơn, công bằng hơn, thì cải cách không còn là chuyện của bộ máy, mà trở thành lợi ích cụ thể của đời sống.

Chính quyền đến gần dân hơn cũng có nghĩa là Nhà nước nghe dân tốt hơn. Cấp xã là nơi cảm nhận sớm nhất những thay đổi trong đời sống: mùa vụ khó khăn, giá nông sản biến động, lao động thiếu việc làm, hộ nghèo phát sinh, tranh chấp đất đai, nhu cầu hạ tầng, áp lực môi trường, những bất cập của chính sách khi đi vào thực tế. Một chính quyền cơ sở mạnh không chỉ giải quyết thủ tục, mà còn giúp Nhà nước hiểu đời sống tốt hơn, phản ứng chính sách nhanh hơn và điều chỉnh quản trị sát thực tiễn hơn.

Một năm đầu tiên: Thành công bước đầu và những áp lực mới

Tuy nhiên, một năm đầu cũng cho thấy áp lực rất lớn. Xã, phường mới có quy mô lớn hơn, địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn, hồ sơ nhiều hơn, công việc phức tạp hơn. Nhiều nhiệm vụ trước đây thuộc cấp huyện nay được chuyển xuống cơ sở. Cán bộ xã phải xử lý nhiều vấn đề đòi hỏi chuyên môn cao hơn: đất đai, xây dựng, đầu tư, tài chính, an sinh, môi trường, chuyển đổi số, dịch vụ công, dữ liệu dân cư, quản lý hộ kinh doanh, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ.

Nhưng áp lực ấy không nên được nhìn như lý do để nghi ngờ cải cách. Ngược lại, đó là dấu hiệu cho thấy cấp xã đã bước vào một vai trò mới. Khi vai trò thay đổi, năng lực cũng phải được nâng cấp tương ứng. Vấn đề không phải là lùi lại, mà là tiếp tục đi tới bằng cách trang bị cho chính quyền cơ sở đủ quyền hạn, đủ con người, đủ công cụ và đủ nguồn lực để làm tốt nhiệm vụ mới.

Đây chính là điểm then chốt của giai đoạn tiếp theo. Một năm qua chủ yếu là giai đoạn sắp xếp, chuyển giao, vận hành. Giai đoạn tới phải là giai đoạn xây dựng năng lực. Nếu chỉ giao thêm việc mà không giao đủ quyền, cấp xã sẽ quá tải. Nếu chỉ giao thêm trách nhiệm mà không bổ sung nhân lực, dữ liệu và công cụ, cải cách sẽ tạo áp lực lên những người ở tuyến đầu. Nếu chỉ yêu cầu phục vụ dân tốt hơn nhưng không đo lường bằng sự hài lòng của dân, cải cách sẽ khó đi đến cùng.

Muốn chính quyền gần dân thì phải trao đủ quyền và đủ năng lực

Trước hết, cần trao quyền thực chất cho cấp xã, cấp phường. Việc đã xuống thì quyền cũng phải xuống. Trách nhiệm đã giao thì thẩm quyền phải tương ứng. Không thể có một chính quyền gần dân nếu cấp gần dân lại không đủ quyền giải quyết việc của dân. Phân quyền phải đi cùng phân định rõ trách nhiệm: việc nào xã quyết, việc nào tỉnh hỗ trợ, việc nào Trung ương hướng dẫn, việc nào phải được giám sát bằng dữ liệu và kết quả đầu ra.

Thứ hai, phải nâng cấp đội ngũ cán bộ cơ sở. Chính quyền hai cấp đặt cấp xã vào vị trí trung tâm của nền quản trị địa phương. Vì vậy, cán bộ xã không thể chỉ làm việc theo kinh nghiệm cũ. Họ cần được đào tạo lại về pháp luật, đất đai, quy hoạch, tài chính, đầu tư, kỹ năng tiếp dân, xử lý dữ liệu, vận hành dịch vụ công trực tuyến. Cán bộ cơ sở chính là gương mặt của Nhà nước trước người dân. Khi cán bộ cơ sở chuyên nghiệp hơn, Nhà nước trong cảm nhận của người dân cũng chuyên nghiệp hơn.

Thứ ba, phải xây dựng hạ tầng số và dữ liệu dùng chung cho cấp xã. Không thể yêu cầu chính quyền cơ sở hiện đại nếu cán bộ vẫn phải làm việc bằng quy trình thủ công, hồ sơ rời rạc, phần mềm không liên thông. Dữ liệu dân cư, đất đai, hộ tịch, an sinh, doanh nghiệp, quy hoạch phải được kết nối để cán bộ xã có thể xử lý nhanh, đúng, minh bạch. Chuyển đổi số không phải là chuyện xa xôi; với cấp xã, đó là công cụ để giảm tải, giảm sai sót và giảm phiền hà cho dân.

Thứ tư, phải đo lường hiệu quả bằng trải nghiệm của người dân. Thành công của chính quyền hai cấp không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng đầu mối giảm hay số nhiệm vụ chuyển giao. Những thước đo quan trọng hơn là: người dân phải đi lại bao nhiêu lần; hồ sơ được giải quyết đúng hạn hay không; cán bộ có hướng dẫn rõ không; doanh nghiệp nhỏ có thuận lợi hơn không; hợp tác xã, hộ nông dân có được hỗ trợ kịp thời không; người dân có hài lòng hơn không. Cải cách chỉ thật sự thành công khi người dân cảm thấy cuộc sống của mình thuận tiện hơn.

Thứ năm, cần có cơ chế hỗ trợ mạnh mẽ hơn cho các xã nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa. Không phải xã nào cũng có cùng điều kiện về nhân lực, hạ tầng, công nghệ và nguồn thu. Nếu áp dụng một yêu cầu giống nhau cho những địa bàn rất khác nhau, cải cách sẽ tạo ra khoảng cách mới. Vì vậy, tỉnh và Trung ương cần đóng vai trò hỗ trợ kỹ thuật, cung cấp nền tảng số, đào tạo cán bộ, tăng cường nhân lực chuyên môn và có cơ chế điều phối linh hoạt cho những nơi khó khăn.

Đích đến cuối cùng là niềm tin của người dân

Sau một năm vận hành, điều đáng ghi nhận nhất không phải là chúng ta đã bỏ đi một tầng nấc hành chính, mà là đang xây dựng một cấp chính quyền mới – nơi Nhà nước gặp người dân mỗi ngày. Đây là nơi niềm tin được tạo dựng bằng từng việc nhỏ, từng hồ sơ đúng hẹn, từng lần tiếp dân có trách nhiệm, từng quyết định công bằng, từng chính sách đến đúng người.

Tất nhiên, không thể kỳ vọng mọi vấn đề được giải quyết trọn vẹn chỉ sau một năm. Một cuộc cải cách lớn như vậy cần thời gian để hoàn thiện. Nhưng một năm đầu tiên đã đặt ra hướng đi đúng: chính quyền phải gần dân hơn, quyết định phải gần đời sống hơn, trách nhiệm phải gần người dân hơn. Điều quan trọng nhất lúc này là không dừng lại ở việc “vận hành được”, mà phải tiến tới “vận hành tốt”, “vận hành thông minh” và “vận hành vì dân”.

Chính quyền địa phương hai cấp sẽ thành công không phải vì chúng ta đã vẽ lại bản đồ hành chính, mà vì trên bản đồ mới ấy, mỗi người dân thấy chính quyền gần mình hơn, hiểu mình hơn và phục vụ mình tốt hơn. Đó mới là thước đo cuối cùng của mọi cuộc cải cách nhà nước. Và đó cũng là ý nghĩa sâu xa nhất của một nền hành chính hiện đại.

×