Sau sáp nhập, Ninh Bình có 8 con sông chính, cố đô linh thiêng, mang dấu tích của 4 vương triều trong lịch sử phong kiến

Sáp nhập thành công, Ninh Bình có 8 con sông chính

Sau sáp nhập Hà Nam - Nam Định - Ninh Bình, tỉnh Ninh Bình (mới) có 8 con sông chính là sông Hồng, sông Đáy, sông Nam Định, sông Ninh Cơ, sông Châu Giang, sông Sắt, sông Hoàng Long và sông Vạc.

Trong đó, sông Hồng nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Ninh Bình, là ranh giới tự nhiên giữa tỉnh Ninh Bình và tỉnh Hưng Yên. Tại tỉnh Ninh Bình, đoạn sông này có chiều dài hơn 70km, đi qua nhiều xã, phường của tỉnh Ninh Bình như Duy Tân, Duy Tiên, Lý Nhân, Nam Xang, Bắc Lý, Trần Thương, Nhân Hà, Nam Lý, Thiên Trường, Nam Định, Vị Khê, Nam Hồng... trước khi đổ ra biển tại cửa Ba Lạt.

Sông Đáy chảy qua địa bàn của cả ba tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình trước khi sáp nhập, là một trong 2 con sông lớn nhất trên tỉnh Ninh Bình mới. Con sông này đi qua nhiều xã, phường của tỉnh Ninh Bình: Nguyễn Úy, Kim Bảng, Lý Thường Kiệt, Phù Vân, Châu Sơn, Phủ Lý, Tân Thanh, Thanh Lâm, Gia Trấn, Phong Doanh, Tây Hoa Lư, Hoa Lư, Ý Yên, Đông Hoa Lư, Yên Đồng... rồi đổ ra biển Đông tại cửa Đáy (xưa còn gọi là cửa Đại An, có khi gọi là Đại Ác).

Kết nối sông Hồng với sông Đáy, sông Nam Định, còn gọi là sông Đào, là một con sông đào nhân tạo chảy qua khu vực thành phố Nam Định trước đây, từng chia đô thị này thành hai phần Nam - Bắc. Dòng sông góp phần bồi đắp đồng ruộng, hình thành các làng mạc ven sông và trở thành ranh giới tự nhiên của nhiều xã, phường như Thiên Trường, Nam Định, Vị Khê, Hồng Quang, Nam Trực, Trường Thi, Liên Minh, Nam Đồng, Nam Minh, Yên Cường, Đồng Thịnh.

Sông Ninh Cơ là một phụ lưu của sông Hồng, dài khoảng 61km. Dòng sông chảy qua các xã như Xuân Hồng, Ninh Giang, Cát Thành, Xuân Trường, Hải Hậu, Hải Anh, Trực Ninh, Minh Thái, Ninh Cường, Hải An, Nghĩa Sơn, Hồng Phong, Quỹ Nhất rồi đổ ra biển tại cửa Lạch Giang, đoạn xã Hải Thịnh, Rạng Đông.

Cũng là một phụ lưu của sông Hồng, sông Châu Giang (còn gọi là sông Châu) chảy trọn vẹn trong địa phận tỉnh Hà Nam trước đây, khởi nguồn từ sông Hồng rồi lại đổ ra sông Hồng. Con sông này là ranh giới tự nhiên giữa nhiều xã phường như Duy Tiên, Lý Nhân, Tiên Sơn, Nam Xang, Bình Lục, Vĩnh Trụ, Bình An, Binh Giang, Trần Xương, Nhân Hà, Bình Giang, Đông A, Nam Định, trước khi hợp lưu lại với sông Hồng tại đoạn phường Thiên Trường, xã Nam Lý.

Nối dòng Châu Giang với sông Đáy, sông Sắt phân lưu từ sông Châu Giang tại khu vực giáp ranh ba xã Bình An, Bình Lục và Vĩnh Trụ. Dòng sông uốn lượn qua các xã Bình Mỹ, Bình Sơn, Minh Tân, Tân Minh, Vũ Dương, Vụ Bản, Vạn Thắng rồi hợp lưu với sông Đáy tại xã Yên Đồng.

Là một trong những con sông nội tỉnh lớn của Ninh Bình, sông Hoàng Long là nhánh lớn nhất ở hữu ngạn sông Đáy. Sông được hình thành từ sự hợp lưu của ba chi lưu là sông Bôi, sông Đập và sông Lạng. Các chi lưu này đều bắt nguồn từ vùng đồi núi phía nam tỉnh Phú Thọ, chảy theo hướng chủ yếu tây bắc - đông nam, sau đó gặp nhau tại khu vực Nho Quan, Gia Viễn. Từ đây, sông Hoàng Long đổi hướng chảy chủ yếu theo trục tây - đông và đổ vào sông Đáy tại khu vực cầu Gián Khẩu, ở ngã 3 xã Gia Trấn, xã Phong Doanh và phường Tây Hoa Lư.

Sông Vạc cũng là một con sông nội tỉnh quan trọng của Ninh Bình, đồng thời là một trong những tuyến đường thủy quốc gia trên địa bàn. Tên gọi của dòng sông được gắn với hình ảnh những đàn vạc, cò từng bay về đậu trên các bãi bồi, cánh đồng ven sông. Sông Vạc được hình thành từ một số phân lưu của sông Hoàng Long cùng các dòng sông nhỏ khác, hợp lưu tại khu vực phường Nam Hoa Lư. Từ đây, sông chảy qua loạt xã, phường: Đông Hoa Lư, Yên Mô, Yên Khánh, Yên Từ, Khánh Nhạc rồi đổ vào sông Đáy tại xã Phát Diệm.

Ngoài 8 con sông chính, Ninh Bình sau sáp nhập còn có nhiều sông nhỏ và hệ thống kênh, mương thủy lợi phân bố rộng khắp, bồi đắp nên những vùng đất màu mỡ, làng quê trù phú. Những dòng nước len lỏi qua đồng ruộng, làng mạc, giữa các dãy núi đá vôi và hang động, góp phần tạo nên vẻ đẹp sơn thủy hữu tình đặc trưng của vùng đất cố đô.

Những con sông bồi đắp dòng chảy văn hóa linh thiêng, gắn với 4 vương triều trong lịch sử phong kiến

Nằm ở vùng hạ lưu của hệ thống sông Hồng và sông Đáy, nơi nhiều dòng sông mang nặng phù sa hội tụ trước khi đổ ra biển, Ninh Bình sau sáp nhập sở hữu không gian địa lý đa dạng, giàu tiềm năng phát triển.

Từ hàng nghìn năm trước, mạng lưới sông ngòi dày đặc cùng những cánh đồng phù sa màu mỡ đã tạo điều kiện thuận lợi để con người đến khai phá, cư trú và hình thành đời sống văn hóa.

Tại khu vực Quần thể danh thắng Tam Chúc (xã Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình), bên dòng sông Đáy, các nhà khảo cổ đã phát hiện nhiều di tích có niên đại từ cuối thế Pleistocene đến Holocene muộn. Theo nhận định của Viện Khảo cổ học, đây từng là khu vực có điều kiện tự nhiên thuận lợi, thích hợp cho cư dân cổ sinh sống.

Các cuộc khai quật tại đây đã phát hiện di cốt người cùng nhiều dấu tích của cư dân tiền sử, trong đó có những hiện vật được xác định có niên đại khoảng 10.000-12.000 năm trước Công nguyên, thuộc văn hóa Hòa Bình. Bên cạnh đó, các nhà khảo cổ còn tìm thấy hóa thạch động vật và những mảnh gốm văn thừng màu nâu đỏ thuộc văn hóa Đông Sơn.

Dọc dòng sông Châu Giang, các nhà khảo cổ cũng từng phát hiện trống đồng Ngọc Lũ tại địa phận huyện Bình Lục, tỉnh Hà Nam trước đây. Với hình dáng hài hòa, cân đối và hệ thống hoa văn trang trí tinh xảo, trống đồng Ngọc Lũ được xem là một trong những hiện vật đặc sắc nhất của di sản văn hóa Việt cổ, đứng đầu trong số những trống đồng Đông Sơn đẹp nhất được biết đến. Hiện vật phản ánh trình độ phát triển rực rỡ của kỹ thuật đúc đồng, đồng thời cho thấy đời sống văn hóa, tri thức và tài năng của cư dân Việt cổ.

Không chỉ riêng những phát hiện trên, trong nhiều năm qua, các đoàn khảo cổ đã tìm thấy nhiều trống đồng và hiện vật cổ tại các khu vực ven sông trên địa bàn Ninh Bình. Những dấu tích này cho thấy vùng đất Ninh Bình từ xa xưa đã là địa bàn cư trú của cư dân Lạc Việt, chủ nhân của văn hóa Đông Sơn, góp phần quan trọng trong quá trình hình thành nên nhà nước Văn Lang, Âu Lạc.

Từ đây, các dòng sông lại tiếp tục chứng kiến nhiều bước ngoặt của lịch sử dân tộc. Dòng chảy của các con sông gắn với quá trình hình thành và phát triển của đất nước qua hàng nghìn năm lịch sử, đặc biệt là 4 triều đại Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần.

Bên ngã ba sông Bôi - sông Hoàng Long, xã Đại Hoàng là quê hương của Đinh Tiên Hoàng - Đinh Bộ Lĩnh - người sáng lập triều đại nhà Đinh. Năm 968, sau khi dẹp loạn 12 sứ quân, Đinh Bộ Lĩnh đã lên ngôi Hoàng đế, lập ra nước Đại Cồ Việt, trở thành vị hoàng đế đầu tiên của Việt Nam sau thời kỳ Bắc thuộc.

Ông chọn Hoa Lư làm trung tâm chính trị, đồng thời là kinh đô đầu tiên của nhà nước phong kiến tập quyền Việt Nam. Cố đô Hoa Lư được bao quanh bởi những dãy núi đá vôi vòng cung, cùng dòng sông Hoàng Long và sông Sào Khê uốn khúc. Không gian núi non, sông nước và những cánh đồng rộng lớn đã tạo nên một hệ thống phòng thủ tự nhiên thuận lợi về mặt quân sự.

Vùng đất này đã chứng kiến sự nghiệp dựng nước và giữ nước oai hùng của 12 năm triều Đinh (968-980), 29 năm triều Tiền Lê (980-1009) và đầu nhà Lý (1009-1010), với những dấu ấn vàng son: thống nhất giang sơn, đánh Tống dẹp Chiêm và phát tích quá trình định đô tại Thăng Long-Hà Nội.

Đến năm 1010 Vua Lý Thái Tổ dời đô về Thăng Long, Hoa Lư chỉ còn là Cố đô, nhưng vẫn được coi là một căn cứ địa quân sự hết sức quan trọng của quân và dân Đại Việt dưới các triều đại: Lý - Trần - Lê - Mạc - Tây Sơn… Những con sông uốn lượn quanh đất Cố đô vẫn là tuyến giao thông, giao thương huyết mạch qua nhiều thế kỷ.

Đến thời Trần, xuôi dòng sông Hồng, làng Tức Mặc (phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình) là nơi dấy nghiệp và lập căn cứ địa của ba lần chống giặc Nguyên - Mông của nhà Trần.

Vùng đất Tức Mặc theo thuyết phong thủy xưa có thế “ngọa long” (rồng nằm) là thế đất đẹp, phát về đường đế vương, khanh tướng. Dưới thời nhà Trần, đây không những là một cửa ngõ của cả vùng châu thổ sông Hồng mà còn là một trung tâm kinh tế quan trọng, được thăng lên làm phủ Thiên Trường, coi như kinh đô thứ hai.

Đến nay, trên nền cung điện cũ được xây tại phủ Thiên Trường, Khu di tích đền Trần được xây dựng với ba công trình kiến trúc chính là đền Thiên Trường (hay đền Thượng); đền Cố Trạch (hay đền Hạ) và đền Trùng Hoa. Hàng năm, để tưởng nhớ công lao các vua Trần và anh hùng dân tộc Trần Hưng Đạo, lễ Khai ấn đầu xuân (15 tháng giêng âm lịch) và lễ hội tháng Tám (ngày 15-20 tháng 8 âm lịch) được tổ chức tại đây, thu hút đông đảo nhân dân trong và ngoài tỉnh tham gia.

Không chỉ chứng kiến những cột mốc quan trọng trong lịch sử, sông ngòi và đất đai trù phú của Ninh Bình còn góp phần nuôi dưỡng nhiều thế hệ danh nhân, trí thức và những nhân vật có dấu ấn trong lịch sử, văn hóa dân tộc.

Sau sáp nhập, Ninh Bình là quê hương của nhiều vị anh hùng, danh nhân nhiều trạng nguyên và danh nhân văn hóa nổi tiếng như: Trương Hán Siêu, Lương Thế Vinh, Vũ Duy Thanh, Đào Sư Tích, Nguyễn Hiền, Ninh Tốn, Văn Cao, Nam Cao, Nguyễn Khuyến, Trương Công Giai, Đào Văn Tập, Trần Quốc Vượng, Đinh Gia Khánh, Nguyễn Tử Mẫn, Phạm Thận Duật, Vũ Phạm Khải, Lê Tung,...

Đây cũng là quê hương của Tổng Bí thư Trường Chinh, Chủ tịch nước Trần Đại Quang, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Văn An, Bí thư Xứ ủy Bắc Kỳ Lương Khánh Thiện, Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ Tạ Uyên; cùng nhiều chính trị gia tiêu biểu khác...

Sự trù phú của đất đai và quá trình tụ cư lâu đời bên những dòng sông cũng góp phần hình thành một không gian văn hóa phong phú, giàu bản sắc. Men dọc các bờ sông ngày nay, không khó để thấy các di tích, dấu tích lịch sử, những ngôi cổ tự hàng trăm năm tuổi thờ các vị thiền sư; các đền, đình thờ vua và danh tướng; cùng nhiều từ đường, miếu thờ tổ làng, tổ nghề có công khai hoang, lập ấp, dựng xây xóm làng.

Đáng chú ý, Ninh Bình còn sở hữu kho tàng văn hóa phi vật thể. Vùng đất này gắn bó với nhiều nhân vật huyền thoại trong văn hóa Việt Nam như: Liễu Hạnh Công chúa, Cô Đôi Thượng Ngàn, Thần Thiên Tôn, Thần Cao Sơn, Lý Quốc Sư, Dương Không Lộ,... Nhiều huyền thoại, huyền tích được lưu truyền qua các thế hệ, phản ánh đời sống tâm linh, ẩn chứa những giá trị sâu sắc về văn hóa và cội nguồn của dân tộc.

Đến nay, nhiều phong tục và nghi lễ tại đây vẫn mang đậm dấu ấn của nền văn minh nông nghiệp lúa nước và đời sống của cộng đồng cư dân vùng sông nước. Những giá trị ấy được thể hiện qua hệ thống tín ngưỡng, lễ hội, trò chơi dân gian cùng các loại hình dân ca, dân vũ phong phú.

Nhiều nghi lễ như rước nước, tế cá, thi bơi chải, múa rối nước... cho thấy mối quan hệ gắn bó lâu đời giữa cư dân với dòng sông. Nước không chỉ là nguồn sống mà còn trở thành một phần của đời sống tâm linh và ký ức văn hóa, gắn với ước nguyện về sự sinh sôi, no đủ và khát vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Ngày nay, trong không gian Ninh Bình mới, những dòng sông tiếp tục được nhìn nhận như một nguồn lực phát triển. Điều này càng được thể hiện rõ qua định hướng quy hoạch phân khu Khu vực đô thị hai bên sông Đáy vừa được UBND tỉnh Ninh Bình chính thức phê duyệt.

Với diện tích nghiên cứu khoảng 6.670 ha và quy mô dân số dự kiến khoảng 650.000 người, sông Đáy được xác định là trục cảnh quan trung tâm, tạo động lực phát triển đô thị theo hướng hiện đại, gắn với bảo tồn di sản.

Từ một ranh giới tự nhiên, sông Đáy được định hướng trở thành không gian trung tâm, trục cảnh quan và không gian công cộng chủ đạo của đô thị.

Hai bờ sông Đáy sẽ được tổ chức thành một chỉnh thể thống nhất, hỗ trợ lẫn nhau về chức năng, hạ tầng và các hoạt động kinh tế - xã hội. Trong đó, bờ Đông tập trung phát triển đô thị mới hiện đại, đồng bộ và thông minh. Riêng bờ Tây chú trọng bảo tồn cấu trúc không gian truyền thống, làng xóm, hệ thống mặt nước cùng các giá trị văn hóa, lịch sử.

Khu vực này được xác định là đô thị động lực, trung tâm hành chính, chính trị, kinh tế, văn hóa, dịch vụ của tỉnh; đồng thời là đầu mối giao thông, cửa ngõ phía Nam vùng đồng bằng sông Hồng.

(Nguồn tài liệu tham khảo: Thông tấn xã Việt Nam, Báo Nhân Dân, Báo và Phát thanh, truyền hình tỉnh Ninh Bình, Cổng Thông tin điện tử tỉnh Ninh Bình, Bản đồ hành chính Việt Nam, Trang thông tin điện tử Cục Du lịch Quốc Gia Việt Nam, Viện khoa học thủy lợi Việt Nam, Bảo tàng lịch sử Quốc gia, Trạm Dự báo và Phục vụ Ninh Bình...)

×