Sau sáp nhập, Thái Nguyên có 4 con sông chính, quê hương vị hoàng đế đầu tiên của dân tộc

Sau sáp nhập Thái Nguyên - Bắc Kạn, Thái Nguyên có 4 con sông chính

Sau sáp nhập 2 tỉnh Thái Nguyên - Bắc Kạn, tỉnh Thái Nguyên (mới) có hệ thống sông ngòi phong phú, là nơi khởi nguồn của nhiều con sông lớn. Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên hiện có 4 hệ thống sông chính là sông Cầu, sông Phó Đáy, sông Năng, sông Bắc Giang.

Trong đó, sông Cầu (còn gọi là sông Như Nguyệt), con sông lớn nhất ở tỉnh Thái Nguyên, bắt nguồn từ dãy Phja Khao và Tam Tao (thuộc địa phận tỉnh Bắc Kạn trước đây), chảy qua Thái Nguyên, Bắc Ninh rồi đổ ra biển Đông ở cửa Thái Bình.

Sông Cầu có 3 phụ lưu lớn trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên là sông Công (còn gọi là sông Giã), sông Đu, sông Chợ Chu, chảy qua nhiều xã, phường như: Chợ Đồn, Bạch Thông, Phong Quang, Bắc Kạn, Đức Xuân, Cẩm Giàng, Tân Kỳ, Thanh Thịnh, Chợ Mới, Văn Lăng, Vô Tranh, Đồng Hỷ, Quan Triều, Linh Sơn, Phan Đình Phùng, Gia Sàng, Bách Quang, Tân Khánh, Điềm Thụy, Phú Bình, Vạn Xuân, Trung Thành,...

Sông Phó Đáy (còn gọi là sông Đáy) cũng phát nguyên từ tỉnh Thái Nguyên (trước đây thuộc địa phận huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Kạn). Con sông này chảy qua 2 xã Yên Phong, Nghĩa Tá của tỉnh Thái Nguyên rồi đổ về tỉnh Tuyên Quang trước khi xuôi về Vĩnh Phúc. Khi đi qua Tuyên Quang, hai bờ dòng sông Phó Đáy là miền đất Tân Trào, được Bác Hồ chọn làm căn cứ chỉ đạo cách mạng của cả nước, lãnh đạo toàn dân tiến hành Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Sông Năng là một nhánh của sông Gâm. Khởi nguồn từ nhiều khe suối nhỏ của tỉnh Cao Bằng và tỉnh Thái Nguyên, sông Năng chảy về hướng Tây Nam, qua hồ Ba Bể rồi sang đất Tuyên Quang, đổ vào sông Gâm trước rồi sau đó là hồ thủy điện Na Hang.

Sau sáp nhập, hợp nhất các đơn vị hành chính, sông Năng hiện chảy qua các xã Cao Minh, Bằng Thành, Nghiên Loan, Phúc Lộc, Chợ Rã, Ba Bể, Đồng Phúc của tỉnh Thái Nguyên.

Tuy nhiên, hiện nay dòng sông này ngày càng bị bồi lắng, gây cản trở dòng chảy, lượng nước vơi cạn, là một trong những nguyên nhân dẫn tới gia tăng tốc độ bồi lắng hồ Ba Bể, ảnh hưởng đến đời sống của nhiều hộ dân sinh sống khu vực xung quanh..

Sông Bắc Giang (còn gọi là sông Thiên Đức) là một chi lưu của sông Kỳ Cùng, chảy vào Việt Nam tại vùng núi của tỉnh Cao Bằng. Đến Thái Nguyên, sông Bắc Giang chảy qua các xã Na Rì, Văn Lang, Hiệp Lực, Thượng Quan, Ngân Sơn. Phụ lưu sông Na Rì của sông Bắc Giang chảy qua các xã Trần Phú, Côn Minh, Xuân Dương, Yên Bình.

Ngoài ra, Thái Nguyên còn có các nhánh thượng nguồn của nhiều con sông lớn của vùng Đông Bắc Việt Nam như sông Gâm, sông Kỳ Cùng, sông Bằng, sông Lô... Đặc điểm chung của các nhánh thượng nguồn này là ngắn, dốc, thủy chế thất thường. Cùng với đó, Thái Nguyên còn nổi tiếng với hồ Ba Bể, hồ Núi Cốc..., là những danh thắng quốc gia gắn với nhiều sử tích, huyền tích.

Từ khởi nguồn của những dòng sông đến những dấu mốc trong lịch sử, quê hương vị hoàng đế đầu tiên trong lịch sử phong kiến

Không chỉ là nơi khởi nguồn cho nhiều dòng sông, con suối tại khu vực Đông Bắc, sau sáp nhập Thái Nguyên - Bắc Kạn, tỉnh Thái Nguyên còn là vùng đất giàu trầm tích lịch sử, gắn liền với nhiều dấu mốc trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Những dấu tích xa xưa nhất được phát hiện của tỉnh Thái Nguyên được phát hiện tại di chỉ Mái Đá Ngườm, xã Thần Sa (địa phận huyện Đồng Hỷ trước đây), trên triền núi đá vôi ven sông Thần Sa. Trong đợt khai quật di chỉ năm 2025, nhóm nghiên cứu của Viện Khảo cổ học và một số nhà nghiên cứu nước ngoài bước đầu phát hiện các lớp trầm tích chứa dấu tích cư trú của loài người cách nay khoảng 124.590 năm, sớm nhất Việt Nam và thuộc nhóm sớm nhất Đông Nam Á lục địa. Bước đầu khẳng định, Mái Đá Ngườm là nơi ghi nhận bằng chứng lửa được sử dụng sớm nhất ở Việt Nam và toàn bộ khu vực Đông Nam Á.

Đến các đời vua Hùng, theo Dư địa chí của Nguyễn Trãi, vùng đất Thái Nguyên thuộc bộ Vũ Định - một trong 15 bộ của nước Văn Lang. Những dòng sông khi ấy không chỉ là nguồn nước phục vụ đời sống mà còn là mạch giao thông, kết nối cư dân và góp phần hình thành không gian văn hóa của vùng trung du, miền núi phía Bắc. Đến khoảng đầu Công nguyên, chế độ lạc tướng chấm dứt, bộ chuyển thành huyện, tên Vũ Định vẫn được giữ nguyên.

Dù qua bao biến thiên của lịch sử, những dòng sông vẫn âm thầm bồi đắp nên vùng đất giàu linh khí, nơi hun đúc khí phách và sản sinh nhiều bậc hào kiệt. Tiêu biểu nhất là Anh hùng dân tộc Lý Bí (Lý Bôn) - Lý Nam Đế, người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa đánh đuổi quân Lương, sáng lập nhà nước Vạn Xuân và trở thành vị Hoàng đế đầu tiên trong lịch sử phong kiến Việt Nam.

Bên dòng sông Cầu, thôn Cổ Pháp, xã Tiên Phong, huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên (nay thuộc phường Vạn Xuân, tỉnh Thái Nguyên) là quê hương của Lý Nam Đế. Không chỉ là nơi sinh thành của vị anh hùng dân tộc, vùng đất Phổ Yên còn giữ vai trò hậu phương quan trọng của nghĩa quân, cung cấp lương thực, nhân lực, góp phần tạo nên thắng lợi của cuộc khởi nghĩa và sự ra đời của Nhà nước Vạn Xuân.

Sách “Đại Việt sử ký toàn thư” đã ghi: “Giáp Tý, Thiên Đức năm thứ 1 (tức năm 544)… Mùa Xuân tháng Giêng vua nhân đánh được giặc, tự xưng là Nam Việt Đế, lên ngôi đổi niên hiệu, đặt trăm quan, dựng quốc hiệu là Vạn Xuân, là ý mong xã tắc truyền đến muôn đời vậy”.

Sự kiện anh hùng Lý Bí xưng đế và thành lập Nhà nước Vạn Xuân đánh dấu một giai đoạn mới trong lịch sử dân tộc, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, khẳng định sự phát triển trong ý thức về độc lập chủ quyền dân tộc.

Đến nay, dấu ấn về Nhà nước Vạn Xuân và Anh hùng Dân tộc Lý Bí vẫn được lưu giữ tại Khu di tích lịch sử Lý Nam Đế bao gồm: Đền Mục thờ Lý Nam Đế; chùa Hương Ấp; chùa Mãn Tăng... Đây là những di tích lịch sử có ý nghĩa quan trọng, được xếp vào danh sách di tích lịch sử cấp tỉnh, cấp quốc gia.

Đến thời nhà Lý, sau khi nhà vua cho định đô tại Thăng Long, Thái Nguyên đã trở thành "phên giậu" trực tiếp che chở phía Bắc kinh thành. Trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống năm 1076-1077, phần đất phía nam Thái Nguyên từng là địa đầu của phòng tuyến sông Cầu, nơi diễn ra những trận đánh ác liệt giữa quan quân nhà Lý với nhà Tống.

Dưới thời Lý, Thái Nguyên có vị anh hùng nổi tiếng là Phò mã Dương Tự Minh - thủ lĩnh phủ Phú Lương dưới ba triều vua nhà Lý. Bên dòng sông Tiên còn lưu giữ di tích Đền Trình gắn với huyền tích Phò mã Dương Tự Minh.

Ông hai lần được phong phò mã, có nhiều công lao bảo vệ biên cương và được nhân dân tôn là Đức Thánh Đuổm. Theo huyền tích, sau khi hoàn thành sứ mệnh với đất nước, ông cưỡi ngựa trắng bay về trời tại dòng sông này, từ đó hình thành tên gọi sông Tiên.

Cũng từ thời nhà Lý, hoạt động giao thương trên đất Thái Nguyên ngày càng phát triển. Triều đình cho đào kênh nối sông Cà Lồ với sông Cầu để phục vụ giao thông và thủy lợi, đồng thời tổ chức hệ thống trạm dịch nối Thăng Long với Thái Nguyên và các địa phương miền núi.

Nhờ giao thông đường thủy phát triển sớm, sông Cầu trở thành tuyến vận tải quan trọng nối đồng bằng Bắc Bộ với vùng Việt Bắc. Nhiều bến sông như bến tuần Bạch Thông, bến tuần Đông Mỗ, bến Thủy Cơ, bến Hanh, bến cảng Đại Phùng... dần trở thành những trung tâm giao thương sầm uất của địa phương.

Đầu thế kỷ XX, những con sông lại là nhân chứng chứng kiến tinh thần bất khuất, kiên cường và lòng yêu nước của những người con Thái Nguyên. Cùng với quá trình khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, bến Than và đường Goòng bên sông Cầu trở thành nơi hàng nghìn phu than phải lao động cực nhọc trong điều kiện khắc nghiệt. Mỗi ngày họ làm việc từ 10-12 giờ, gánh những thúng than nặng lên các thuyền lớn dưới sự giám sát hà khắc của cai Pháp, nhiều phu mỏ bỏ mạng.

Không khuất phục trước đàn áp, trong cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 do Lương Ngọc Quyến lãnh đạo, hàng trăm phu bốc vác cùng nhân dân vùng lưu vực sông Cầu đã tham gia chiến đấu anh dũng. Dù cuộc khởi nghĩa kéo dài hơn sáu tháng rồi bị đàn áp, đây vẫn là một dấu son của phong trào yêu nước theo khuynh hướng đấu tranh vũ trang đầu thế kỷ XX.

Năm 1952, thực dân Pháp tiếp tục ném bom vào các công trình thủy lợi trên sông Cầu nhằm cắt đứt giao thông và phá hoại sản xuất. Trước tình hình đó, năm 1954, Chính phủ đã huy động hàng vạn dân công khôi phục công trình thủy nông Bích Động, bảo đảm nguồn nước tưới cho hai huyện Đồng Hỷ và Phú Bình.

Trong suốt những năm kháng chiến, sông Cầu vẫn là tuyến vận tải quan trọng, đưa hàng vạn tấn than về Nhà máy điện Yên Phụ, góp phần duy trì nguồn điện phục vụ Thủ đô Hà Nội và hậu phương lớn miền Bắc.

Bước sang thời kỳ đổi mới, vai trò của hệ thống sông ngòi và thủy lợi tiếp tục được phát huy trong phát triển kinh tế - xã hội. Cùng với đầu tư nâng cấp hạ tầng, Thái Nguyên đẩy mạnh hiện đại hóa công tác quản lý, vận hành các công trình thủy lợi theo hướng số hóa và tự động hóa, đồng thời huy động nhiều nguồn lực từ Trung ương và xã hội hóa để nâng cao năng lực phòng, chống thiên tai.

Tính đến năm 2025, toàn tỉnh có khoảng 470 hồ chứa thủy lợi, với tổng dung tích trên 200 triệu m³, phục vụ sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và đời sống nhân dân. Từ những dòng sông từng ghi dấu các mốc son lịch sử, Thái Nguyên hôm nay đang tiếp tục khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên nước, gắn với phát triển nông nghiệp, du lịch bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

(Nguồn tài liệu tham khảo: Báo Nhân Dân, Thông tấn xã Việt Nam, Cục Đo đạc, Bản đồ và Thông tin địa lý Việt Nam, Cục Di sản, Cổng Thông tin điện tử tỉnh Thái Nguyên, Báo và Phát thanh, Truyền hình tỉnh Thái Nguyên, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia...)

×