Sau sáp nhập, Tuyên Quang có 7 con sông lớn, gắn với lịch sử Thủ đô khu giải phóng, trung tâm Thủ đô kháng chiến

Sau sáp nhập, tỉnh Tuyên Quang có 7 con sông lớn

Sau sáp nhập Tuyên Quang - Hà Giang, tỉnh Tuyên Quang (mới) hiện có 18.600ha mặt nước, sở hữu hơn 500 km chiều dài sông chính.

Đặc biệt, Tuyên Quang có 7 con sông lớn như sông Lô, sông Gâm, sông Phó Đáy, sông Nho Quế, sông Con, sông Chảy, sông Miện; không chỉ tạo nên cảnh quan đặc sắc mà còn là nguồn tài nguyên quan trọng cho phát triển kinh tế, thủy điện, du lịch và đời sống của người dân.

Trong số đó, sông Lô được xem là con sông lớn nhất đổ vào tỉnh Tuyên Quang sau sáp nhập. Bắt nguồn từ tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), con sông này chảy phần lớn qua địa phận tỉnh, từ vùng núi non thác ghềnh hiểm trở đến hạ lưu yên ả, êm đềm, qua nhiều xã, phường như Thanh Thủy, Hà Giang 1, Hà Giang 2, Cao Bồ, Phú Linh, Vị Xuyên, Linh Hồ, Tân Quang, Đồng Tâm, Bằng Hành, Bắc Quang, Hùng An, Liên Hiệp, Vĩnh Tuy, Bạch Xa, Yên Phú, Phù Lưu, Hàm Yên, Yên Sơn, Nông Tiến, Bình Ca, Bình Thuận...

Sông Gâm (còn gọi là sông Gầm) là phụ lưu của sông Lô, chảy qua các xã, phường như Bắc Mê, Đường Hồng, Yên Cường, Minh Ngọc, Thượng Lâm, Yên Hoa, Hồng Thái, Nà Hang, Yên Lập, Kiên Đài... rồi nhập vào sông Lô tại làng Cửa Sông, xã Tân Long, tỉnh Tuyên Quang.

Do nằm giữa nhiều triền núi dốc, địa thế hiểm trở nên nhiều vùng có dòng sông Gâm chảy qua đã lợi dụng dòng chảy đều đặn của con nước để xây dựng nhiều hồ, đập thủy điện phục vụ sinh hoạt như hồ thủy điện Na Hang, nhà máy thủy điện Na Hang, nhà máy thủy điện ICT Chiêm Hóa.

Sông Miện cũng là phụ lưu của sông Lô, bắt nguồn từ tỉnh Vân Nam (Trung Quốc) chảy qua các xã Bạch Đích, Cán Tỷ, Lùng Tám, Thuận Hòa, Ngọc Đường rồi đổ vào sông Lô ở phường Hà Giang 2. Mặc dù đoạn sông chảy trên Việt Nam chỉ khoảng 60km nhưng trên dòng chảy của sông Miện có 2 thủy điện là nhà máy thủy điện Thái An và nhà máy thủy điện Sông Miện 5, có công suất lần lượt là 82MW và 16,5MW.

Sông Nho Quế bắt nguồn từ vùng núi của tỉnh Vân Nam (Trung Quốc), chảy vào Việt Nam tại xã Lũng Cú, xuôi qua các xã Đồng Văn, Sơn Vĩ, Mèo Vạc, Khâu Vai, Niêm Sơn rồi hợp lưu với dòng sông Gâm tại xã Lý Bôn (Cao Bằng). Len lỏi giữa những dãy núi đá tai mèo của Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn, dòng sông xanh ngọc này tạo nên hẻm vực Tu Sản - được xem là hẻm vực sâu nhất Đông Nam Á, đồng thời là một trong những thắng cảnh nổi tiếng nhất của vùng Đông Bắc.

Cũng là một trong những dòng sông được biết đến với cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, sông Chảy bắt nguồn từ sườn tây nam đỉnh Tây Côn Lĩnh (2.419m) và sườn đông bắc đỉnh Kiều Liên Ti (2.402m), chảy qua các xã Pà Vầy Sủ, Xín Mần, Nấm Dẩn, Trung Thịnh, Bản Máy, Pờ Ly Ngài, Hoàng Su Phì, Nậm Dịch, Hồ Thầu. Sau khi qua ranh giới tỉnh Tuyên Quang, sông Chảy tiếp tục đi qua địa bàn tỉnh Lào Cai rồi hợp lưu với sông Lô tại tỉnh Phú Thọ.

Có ý nghĩa lịch sử đặc biệt, sông Phó Đáy (còn gọi là sông Đáy) phát nguyên từ tỉnh Thái Nguyên, chảy qua 2 xã Yên Phong, Nghĩa Tá của tỉnh Thái Nguyên rồi đổ về tỉnh Tuyên Quang, qua các xã Hùng Lợi, Trung Sơn, Tân Trào, Minh Thanh, Sơn Dương, Sơn Thủy. Hai bờ dòng sông Phó Đáy là vùng đất lịch sử Tân Trào, được Bác Hồ chọn làm căn cứ chỉ đạo cách mạng của cả nước, lãnh đạo toàn dân tiến hành Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Trong khi đó, sông Con bắt nguồn ngay tại xã Khuôn Lùng của tỉnh Tuyên Quang, chảy qua nhiều xã như Quang Bình, Tiên Nguyên, Quang Bình, Tân Trịnh, Bằng Lang, Hùng An, Tiên Yên... rồi hợp lưu với sông Lô tại xã Vĩnh Tuy. Trên dòng sông này có nhà máy thủy điện Sông Chừng đã được khánh thành từ năm 2011 với công suất 19,5MW.

Ngoài các con sông trên, sau sáp nhập với tỉnh Hà Giang, trên địa bàn tỉnh Tuyên Quang còn có hàng trăm hồ, đập, ao tự nhiên và nhân tạo, nhiều thác ghềnh, thủy điện. Thủy điện Tuyên Quang với công suất 342 MW là công trình thủy điện lớn thứ 5 tại miền Bắc giữ vai trò quan trọng trong việc chống lũ và điều tiết nước cho vùng hạ du, là một trong 9 công trình thủy điện chiến lược đa mục tiêu của cả nước.

Những con sông làm nên lịch sử, gắn với dấu mốc Thủ đô khu giải phóng, trung tâm Thủ đô kháng chiến

Chảy xuôi từ vùng núi hùng vĩ đến những thung lũng, bản làng yên ả, dòng chảy của những con sông tại Tuyên Quang không chỉ bồi đắp nên ruộng vườn màu mỡ, cảnh sắc thiên nhiên đặc sắc mà còn in đậm dấu ấn trong lịch sử hình thành và phát triển của vùng đất này.

Dấu ấn ấy hiện diện ngay trong tên gọi "Tuyên Quang". Theo Cổng thông tin điện tử tỉnh Tuyên Quang, tên gọi Tuyên Quang xuất hiện sớm nhất trong cổ thư ở nước ta là trong sách "An Nam chí lược" của Lê Tắc, soạn thảo ở Trung Quốc vào năm 1335.

Sách viết: "Quy Hóa giang tự Vân Nam, Tuyên Quang thủy tự Đặc Ma đạo, Đà giang thủy tự Chàng Long, nhân danh yên" (có nghĩa là nước sông Quy Hóa từ Vân Nam chảy về, nước sông Tuyên Quang từ đạo Đặc Ma chảy về, nước sông Đà từ Chàng Long chảy về, nhân có ngã ba sông mà đặt tên như vậy).

Có thể thời điểm đó tên gọi Tuyên Quang bắt nguồn từ tên một con sông, sông Tuyên Quang (nay là sông Lô) mà tác giả sau này có viết đến. Cách gọi sông Tuyên Quang cũng được nhắc đến trong nhiều tư liệu cổ. Cao Hùng Trưng (thời Minh) viết trong "An Nam chí nguyên" là sông Tuyên Quang ở huyện Khoáng; tác giả Nguyễn Văn Siêu viết trong "Đại Việt địa dư toàn biên" là sông Tuyên Quang ở phía bắc phủ Giao Châu; tác giả Đặng Xuân Bảng viết trong "Sử học bị khảo" là sông Tuyên Quang phát nguồn từ ty Giáo Hóa chảy về.

Không chỉ gắn với tên gọi Tuyên Quang, những phát hiện khảo cổ liên tiếp dọc theo các bờ sông cho thấy từ hàng chục nghìn năm trước, hệ thống sông ngòi nơi đây đã hình thành không gian cư trú, sinh tồn và phát triển của nhiều thế hệ, góp phần bồi đắp bề dày lịch sử, văn hóa của vùng đất Tuyên Quang.

Dọc theo bờ bên phải của sông Gâm thuộc hai thôn Đồng Quắc và Tân Lập (xã Kim Bình, tỉnh Tuyên Quang), những dãy đồi, gò cao dạng bát úp từng là vùng thềm cổ sông Gâm vẫn lưu giữ dấu tích của con người thời tiền sử.

Tại các khu vực này, đoàn khảo sát đã phát hiện được hàng chục công cụ đá cuội ghè đẽo thuộc nền văn hóa Sơn Vi, là những công cụ lao động của cư dân niên đại hậu thời đại Đồ đá cũ cách nay khoảng 20.000 năm.

Hay như bên dòng sông Lô, tại xã Bình Ca, tỉnh Tuyên Quang (trước đây thuộc địa phận huyện Sơn Dương), đoàn khảo cổ đã phát hiện được khu mộ địa của người thời Hùng Vương. Bước đầu xác định đây là khu mộ thời tiền văn hóa Đông Sơn, thuộc vào giai đoạn văn hóa Gò Mun, có niên đại khoảng gần 3.000 năm.

Cùng với đất đai, khí hậu, dòng chảy của những con suối đã dung dưỡng nên tính cách của người Tuyên Quang phóng khoáng, đôn hậu, thủy chung, hiếu khách, có tính cộng đồng và đoàn kết khá cao. Chính vì lẽ, trong lịch sử, Tuyên Quang được ví như “thành lũy vững chắc” bảo vệ thành Thăng Long. Bia đá trên núi Thổ Sơn (phường Minh Xuân, Tuyên Quang) từng ghi “An biên viễn hải ưu kim bạc/Tuyên thành vạn cổ án Thăng Long”. Dịch nghĩa là “Vùng biên ải xa biển có nhiều vàng bạc/Thành Tuyên Quang đời đời che chắn thành Thăng Long”.

Bác Hồ và Trung ương Đảng đã chọn Tuyên Quang là Thủ đô khu giải phóng - Thủ đô kháng chiến không chỉ vì nơi đây có vị trí địa lý thuận lợi, mà chính nơi đây còn có lòng dân luôn thủy chung theo cách mạng. Bên hai bờ dòng sông Phó Đáy là miền đất Tân Trào (tên gọi chung của cả khu căn cứ cách mạng thời tiền khởi nghĩa nằm ở hai huyện Sơn Dương, Yên Sơn trước đây của tỉnh Tuyên Quang), được Bác Hồ chọn làm căn cứ chỉ đạo cách mạng của cả nước, lãnh đạo toàn dân tiến hành Tổng khởi nghĩa Cách mạng Tháng Tám năm 1945.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, một lần nữa, miền đất này vinh dự được Chủ tịch Hồ Chí Minh, Trung ương Ðảng, Quốc hội, Chính phủ chọn làm nơi ở, nơi đóng trụ sở các cơ quan đầu não để lãnh đạo cuộc kháng chiến trường kỳ đi đến thắng lợi.

Đến nay, cụm di tích quốc gia ATK Kim Quan, ATK Tân Trào nằm bên dòng Phó Đáy vẫn lưu giữ nhiều dấu tích gắn với các sự kiện trọng đại trong lịch sử dân tộc, là trụ sở của nhiều cơ quan lãnh đạo kháng chiến và nơi ở của các đồng chí lãnh đạo Ðảng, Nhà nước như: khu nhà ở và làm việc, hầm an toàn của Bác Hồ; nhà ở và làm việc của Tổng Bí thư Trường Chinh; hầm an toàn của Trung ương Ðảng, hầm an toàn của Chính phủ; nơi làm việc của Ban Tổ chức Trung ương; Văn phòng Trung ương, cây đa Tân Trào, lán Nà Nưa, đình Tân Trào, đình Hồng Thái, Văn phòng Chủ tịch phủ - Thủ tướng phủ, Nha Công an Trung ương, Bộ Ngoại giao,......

Tại nơi này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ đạo nhiều phiên họp của Bộ Chính trị, Hội đồng Chính phủ, lãnh đạo toàn Ðảng, toàn quân, toàn dân ta giành thắng lợi, mà đỉnh cao là chiến thắng lịch sử Ðiện Biên Phủ, đưa cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược của dân tộc ta đến thắng lợi hoàn toàn.

Nằm bên dòng sông Lô, mặt trận Vị Xuyên trải rộng trên 20 km2 với cao điểm 1509, 1100, 772, 685, Ðồi Ðài, Cô Ích, Bốn Hầm..., là chiến trường ác liệt chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc của Tổ Quốc. Trong suốt 10 năm (1979-1989), đặc biệt trong giai đoạn từ 1984-1989, tại đây, hàng trăm trận chiến đấu đã diễn ra rất quyết liệt, nhiều cán bộ chiến sĩ ở mọi miền đất nước và đồng bào ta đã hy sinh anh dũng trên mảnh đất này...

Không chỉ là chứng nhân lịch sử, những dòng sông còn nuôi dưỡng đời sống văn hóa và tín ngưỡng của vùng đất linh thiêng. Hai bên bờ sông Lô dễ thấy các đền, chùa, thiền viện, mang dấu ấn của 2 dòng chảy tín ngưỡng thuần Việt là thờ Mẫu và Thiền Trúc Lâm. Hệ thống đền của Tuyên Quang tập trung thờ Thánh Mẫu và các anh hùng dân tộc. Ngoài đền, Tuyên Quang có nhiều ngôi chùa cổ hàng nghìn năm tuổi, cho thấy sự hình thành sớm của văn hóa tâm linh.

Nhiều lễ hội truyền thống cũng bắt nguồn từ chính những dòng nước ấy. Hội đua thuyền trên sông Lô, nghi lễ rước nước tại lễ hội đền Hạ, đền Thượng, đền Ỷ La hay nghi lễ rước nước tại đình Giếng Tanh... đều thể hiện sự tôn kính của cư dân đối với nguồn nước - cội nguồn của sự sống và mùa màng.

Đến nay, sau sáp nhập Hà Giang - Tuyên Quang, tỉnh Tuyên Quang (mới) đã trở thành địa phương có nhiều lợi thế về sông nước. Những dòng sông không chỉ kiến tạo nên cảnh quan thiên nhiên đặc sắc mà còn mở ra dư địa lớn cho phát triển kinh tế xanh.

Từ nguồn nước ấy, tỉnh đã phát triển hệ thống 55 nhà máy thủy điện với tổng công suất gần 1.360 MW, đồng thời bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất nông, lâm nghiệp. Hệ sinh thái nước ngọt phong phú cũng tạo điều kiện phát triển nghề nuôi các loài cá đặc sản như cá lăng, cá chiên, cá bỗng, cá nheo, cá tầm, cá trắm đen..., mang lại giá trị kinh tế cao.

Những con sông cũng đang trở thành trục phát triển du lịch của địa phương. Kết hợp giữa cảnh quan thiên nhiên, các di tích lịch sử, bản sắc văn hóa và hệ sinh thái sông nước, Tuyên Quang đang định hướng phát triển du lịch xanh, bền vững. Năm 2025, địa phương đón gần 3,93 triệu lượt khách với tổng doanh thu hơn 10.633 tỷ đồng. Riêng quý I/2026, lượng khách đã đạt trên 1,12 triệu lượt, tương đương khoảng 27% kế hoạch cả năm.

(Nguồn tài liệu tham khảo: Thông tấn xã Việt Nam, Báo Nhân Dân, Bảo tàng lịch sử Quốc gia, Cổng Thông tin điện tử tỉnh Tuyên Quang và các xã, phường, Báo và Phát thanh, Truyền hình tỉnh Tuyên Quang, Bản đồ hành chính Việt Nam...)

×