Siêu đập thủy điện 1.200 tỷ NDT ở Tây Tạng, gấp 3 lần công suất đập Tam Hiệp , cung cấp điện cho hơn 300 triệu người/năm

Siêu đập thuỷ điện ở Tây Tạng hiện ra sao?

Trung Quốc đang xây dựng một tổ hợp thủy điện khổng lồ trên hạ lưu sông Nhã Lỗ Tạng Bố ở Tây Tạng. Dự án gồm 5 nhà máy bậc thang, được Trung Quốc xem là động lực mới cho quá trình chuyển dịch năng lượng. Dự kiến, dự án sẽ được hoàn thành vào năm 2033.

Tổng vốn đầu tư của dự án siêu đập thuỷ điện ở Tây Tạng được công bố vào khoảng 1.200 tỷ NDT, tương đương gần 168 tỷ USD theo tỷ giá vào thời điểm khởi công. Quy mô này khiến dự án trở thành một trong những công trình hạ tầng đắt đỏ nhất từng được triển khai trên thế giới.

Theo các tài liệu công bố, dự án siêu đập thuỷ điện lớn nhất thế giới này chủ yếu sử dụng phương pháp chuyển hướng dòng nước bằng cách nắn thẳng khúc uốn cong của sông và đào hầm.

Trước đó, ngày 25/12/2024, Chính phủ Trung Quốc thông báo phê duyệt dự án. Đến sáng 19/7/2025, lễ khởi công được tổ chức tại thành phố Lâm Chi, Khu tự trị Tây Tạng, với sự tham dự của Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường.

Sau khi hoàn thành, công trình này được kỳ vọng trở thành dự án thủy điện lớn nhất thế giới, với sản lượng điện ước tính khoảng 300 tỷ KWh mỗi năm, cao gấp 3 lần đập Tam Hiệp trên sông Dương Tử, miền Trung Trung Quốc và đủ đáp ứng được nhu cầu điện hàng năm cho hơn 300 triệu người.

Ý tưởng xây dựng siêu đập đã được đặt nền móng từ hơn 70 năm trước. Vào năm 1951, Chính phủ Trung Quốc tổ chức đoàn khảo sát khoa học đầu tiên tới cao nguyên Thanh Hải - Tây Tạng. Hơn 50 nhà nghiên cứu, mang theo các thiết bị còn khá thô sơ như áp kế và la bàn, đã thực hiện chuyến thám hiểm tiên phong dưới sự hộ tống của quân đội.

Năm 1980, Trung Quốc triển khai cuộc khảo sát quy mô toàn quốc về tiềm năng thủy điện, trong đó có lưu vực sông Nhã Lỗ Tạng Bố. Từ những dữ liệu thu thập được, các chuyên gia xác định khoảng 12 vị trí có khả năng xây dựng nhà máy thủy điện dọc theo dòng chính của con sông.

Đến cuối thập niên 1980, chính quyền Tây Tạng từng hai lần đề xuất chuyển dòng và xây đập trên sông Nhã Lỗ Tạng Bố. Tuy nhiên, cả hai kế hoạch đều không thể triển khai do những hạn chế về nguồn vốn và trình độ công nghệ.

Hiện tại, dự án thủy điện hạ lưu sông Nhã Lỗ Tạng Bố đang ở giai đoạn thi công ban đầu. Trọng tâm hiện nay là chuẩn bị mặt bằng, đường vận chuyển, trại công nhân, hệ thống hậu cần, quan trắc địa chất - môi trường, điều hành số và bảo đảm nguồn vật liệu. Trung Quốc chưa công bố tiến độ chi tiết của những hạng mục cốt lõi như đường hầm dẫn nước chính, thân đập, nhà máy điện ngầm hay hệ thống tua-bin.

Sông Nhã Lỗ Tạng Bố chảy qua khu vực trung và nam Tây Tạng, đi xuyên qua hẻm núi được xem là sâu nhất thế giới, nơi có độ chênh cao hơn 6.000 m. Con sông bắt nguồn từ những đỉnh băng và các dãy núi quanh năm phủ tuyết nằm giữa Himalaya và Gangdise, sau đó uốn mình chảy về phía đông.

Khi đến khu vực phía đông dãy Himalaya, dòng sông tạo thành một khúc cua lớn rồi đổ xuống đồng bằng Ấn Độ gần thị trấn Pasighat, từ đây mang tên Brahmaputra.

Với chiều dài khoảng 2.057 km, Nhã Lỗ Tạng Bố là con sông nằm ở độ cao lớn nhất Trung Quốc, đồng thời sở hữu tiềm năng thủy điện rất lớn, chỉ đứng sau sông Dương Tử.

Cảnh báo mới về đứt gãy đang hoạt động đe doạ dự án siêu đập thuỷ điện ở Tây Tạng

Mới đây, vào tháng 6/2026, các nhà khoa học Trung Quốc đã cảnh báo khu vực dự kiến xây dựng siêu đập trên sông Nhã Lỗ Tạng Bố nằm phía trên một đứt gãy địa chất vẫn đang hoạt động, tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với độ an toàn của công trình. Siêu đập sẽ nằm gần đoạn uốn cong của sông Nhã Lỗ Tạng Bố, khúc sông uốn theo hình chữ U khổng lồ tại khu tự trị Tây Tạng.

Phát hiện này được nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Công nghệ Thành Đô, Trung tâm Tích hợp Dân sự - Quân sự của Cục Khảo sát Địa chất Trung Quốc và Trạm Quan sát, Nghiên cứu Tài nguyên Thiên nhiên sông Nhã Lỗ Tạng Bố công bố trên tạp chí Sedimentary Geology and Tethyan Geology.

Theo nhóm nghiên cứu, đứt gãy nằm ở phía đông dãy Himalaya có thể ảnh hưởng đáng kể đến độ ổn định của siêu đập. Các chuyên gia đề nghị tăng cường gia cố sườn dốc, đồng thời triển khai những biện pháp bảo vệ cần thiết nhằm hạn chế nguy cơ sạt lở, sụt lún và hư hỏng công trình.

SCMP cho biết đứt gãy Paizhen đã hoạt động mạnh từ thế Canh Tân, cách đây khoảng 2,58 triệu đến 11.700 năm, và có thể tác động đến cả đập thủy điện lẫn các công trình phụ trợ như đường sá, cầu, đường hầm và hồ chứa. Hoạt động kiến tạo có thể làm nứt vỡ các khối đá, thay đổi đặc tính cơ học của chúng và làm suy giảm khả năng chịu tải của nền móng.

Đứt gãy Paizhen nằm trong khu vực hồ chứa của nhà máy thủy điện ở hạ lưu sông Nhã Lỗ Tạng Bố. Do địa chất tại đây có kết cấu lỏng lẻo, độ liên kết yếu, các sườn dốc hai bên hồ chứa có nguy cơ mất ổn định sau thời gian dài bị ngâm nước, đặc biệt khi chịu thêm tác động của động đất và chuyển động đứt gãy.

Paizhen là một phần của mạng lưới đứt gãy kiến tạo phức tạp ở phía đông dãy Himalaya, nơi mảng Ấn Độ va chạm với mảng Á - Âu. Nghiên cứu cho thấy đứt gãy này hoạt động mạnh từ đầu thế Canh Tân đến nay.

Trận động đất mạnh 6,9 độ xảy ra tại Milin, Tây Tạng, năm 2017, gần đầu phía bắc của đứt gãy, được xem là bằng chứng cho thấy khu vực vẫn có tiềm năng địa chấn lớn. Làng Pai, nằm gần công trường xây dựng trên vành đai địa chấn Himalaya, cũng từng ghi nhận nhiều trận động đất mạnh và xảy ra với tần suất cao.

Thách thức về địa chất

Cao nguyên Tây Tạng nằm trong số những khu vực có hoạt động địa chấn mạnh nhất thế giới, do mảng kiến tạo Ấn Độ liên tục va chạm với mảng Á - Âu. Những năm gần đây, khu vực này liên tiếp hứng chịu các trận động đất lớn. Điển hình là trận động đất mạnh 7,1 độ tại Dingri vào tháng 1/2025, khiến 5 con đập trong vùng bị hư hại. Trước đó, trận động đất mạnh 7,8 độ ở Nepal năm 2015 cũng tác động đến khoảng 20% công suất thủy điện của quốc gia này.

Nhiều nhà nghiên cứu cảnh báo một số khu vực trên dãy Himalaya không thích hợp để xây dựng đập do nguy cơ động đất cao và hậu quả có thể đặc biệt nghiêm trọng. Các công trình thủy điện tại đây còn dễ bị đe dọa bởi những vụ sạt lở đất do rung chấn gây ra.

Không chỉ đối mặt với động đất tự nhiên, những dự án quy mô lớn liên quan đến đào núi, xây đường hầm và chuyển hướng dòng chảy cũng có thể làm gia tăng hoạt động địa chấn. Tại Trung Quốc, việc tích nước trong các hồ chứa lớn từng được ghi nhận có mối liên hệ với hiện tượng động đất kích thích.

Ngoài động đất, nhiều loại hình thiên tai khác cũng có thể đe dọa cộng đồng dân cư ở các khu vực nằm ngoài Tây Tạng, đặc biệt là những vùng hạ lưu.

Một trong những nguy cơ đáng lo ngại là hiện tượng vỡ hồ băng. Đây là các hồ nước hình thành từ băng tan và sự biến đổi của tầng đất đóng băng vĩnh cửu. Khi lượng nước trong hồ bất ngờ tràn ra, dòng lũ lớn có thể vượt quá khả năng chịu đựng của các con đập phía hạ lưu.

Kịch bản này từng xảy ra tại vùng đông bắc Ấn Độ năm 2023, khi một trận lũ bắt nguồn từ hồ băng khiến một con đập lớn mới được xây dựng bị phá hủy. Thảm họa làm ít nhất 46 người thiệt mạng và khoảng 88.000 người khác bị ảnh hưởng.

Biến đổi khí hậu cũng có thể khiến công trình thủy điện này mất hiệu quả sớm hơn dự kiến. Theo các chuyên gia được Live Science dẫn lời, tuổi thọ vận hành phổ biến của một con đập thường kéo dài khoảng 70-100 năm.

Trong khi đó, lưu lượng nước trên sông Nhã Lỗ Tạng Bố được dự báo đạt đỉnh vào khoảng năm 2060 rồi giảm dần. Khi lượng nước xuống thấp, hồ chứa có thể không còn đủ mực nước cần thiết để vận hành tua-bin và phát điện trong mùa khô. Nếu tình trạng suy giảm tiếp diễn, mực nước thậm chí có thể xuống dưới ngưỡng cho phép nước chảy qua hệ thống của đập, khiến công trình gần như mất khả năng khai thác.

Nguồn tham khảo: Reuters, Live Sciene, Tân Hoa Xã, Beijing News

×