Sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường: Chuyển từ tư duy “cấm đoán” sang “kiến tạo”, từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”

Sáng 5/6, tại phường Cửa Lò, tỉnh Nghệ An, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An tổ chức Diễn đàn Quốc gia về Môi trường và Khí hậu năm 2026 với chủ đề: “Từ chính sách đến hành động”.

Đề xuất giao địa phương thực hiện kiểm kê khí nhà kính

Tại phần tham luận, ông Tăng Thế Cường, Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, sau hơn 5 năm triển khai, Luật Bảo vệ môi trường 2020 đã tạo ra nhiều chuyển biến trong công tác quản lý nhà nước thông qua các công cụ như giấy phép môi trường, trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR) và thị trường carbon. Tuy nhiên, trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy tăng trưởng xanh, chuyển đổi số, kinh tế tuần hoàn và cam kết phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, nhiều quy định hiện hành cần tiếp tục hoàn thiện.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung 82 trong tổng số 171 điều của Luật hiện hành, tập trung vào 4 nhóm nội dung chính gồm: cắt giảm thủ tục hành chính và đẩy mạnh phân cấp; hoàn thiện hành lang pháp lý cho chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và kinh tế tuần hoàn; tăng cường quản lý chất lượng môi trường; đồng thời tháo gỡ các điểm nghẽn để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội.

Một trong những nội dung đáng chú ý là việc cải cách mạnh thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường. Dự thảo đề xuất bãi bỏ 9 thủ tục hành chính, giúp giảm hơn 52% thời gian giải quyết và chi phí tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp. Số dự án phải thực hiện đánh giá tác động môi trường và xin giấy phép môi trường cũng được cắt giảm trên 90% thông qua việc đơn giản hóa phân loại dự án theo tiêu chí môi trường.

Dự thảo tiếp tục đẩy mạnh phân cấp cho địa phương, với 96% hoạt động thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường và 95% việc cấp giấy phép môi trường được giao cho cấp địa phương thực hiện.

Trong lĩnh vực quản lý chất thải, dự thảo bổ sung nhiều quy định nhằm thúc đẩy tái chế, tái sử dụng chất thải và phát triển kinh tế tuần hoàn. Chính phủ sẽ quy định lộ trình áp dụng tỷ lệ vật liệu tái chế bắt buộc, đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế EPR.

Chuyển đổi số cũng là nội dung xuyên suốt của dự thảo. Các cơ sở phát sinh chất thải sẽ phải cung cấp, cập nhật dữ liệu điện tử; hệ thống quản lý chất thải được xây dựng trên nền tảng số, cho phép kiểm soát và truy xuất dòng chất thải theo thời gian thực.

Đối với quản lý chất lượng môi trường, dự thảo bổ sung các quy định về dự báo ô nhiễm môi trường không khí, kiểm kê khí thải, kiểm soát phát thải từ giao thông; đồng thời chuyển phương thức quản lý từ “cảnh báo khi ô nhiễm đã xảy ra” sang “dự báo để chủ động phòng ngừa”.

Trong lĩnh vực biến đổi khí hậu, dự thảo chuyển hướng từ “giảm nhẹ phát thải” sang “quản lý phát thải”, rút ngắn chu kỳ kiểm kê khí nhà kính xuống hằng năm và bổ sung quy định về trao đổi quốc tế kết quả giảm phát thải, tín chỉ carbon và quản lý sàn giao dịch carbon.

Liên quan đến lĩnh vực biến đổi khí hậu, ông Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu cho biết, Luật Bảo vệ Môi trường 2020 có 1 chương quy định về biến đổi khí hậu với các nội dung về quản lý giảm phát thải khí nhà kính (KNK).

Trên cơ sở Điều 91 của Luật BVMT 2020, một loạt các Nghị định quan trọng đã được ban hành để triển khai thực hiện như: Nghị định 06/2022/NĐ-CP quy định giảm nhẹ phát thải KNK và bảo vệ tầng ozone (sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 119/2025/NĐ-CP); Nghị định số 45/2022/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực BVMT (Điều 45); Thông tư hướng dẫn kỹ thuật của các Bộ quản lý ngành, lĩnh vực về đo đạc, báo cáo, thẩm định giảm phát thải KNK (MRV) và kiểm kê KNK của ngành, lĩnh vực… Công tác quản lý nhà nước về giảm phát thải KNK đã đạt được những kết quả nền tảng bước đầu.

Việc thực hiện các quy định về quản lý phát thải KNK hiện nay còn nhiều khó khăn, vướng mắc. Thực hiện kiểm kê KNK 2 năm/lần gây khó khăn cho việc theo dõi, đánh giá hiệu quả và hoạch định chính sách giảm nhẹ phát thải KNK của doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước.

Báo cáo kết quả kiểm kê chưa được thực hiện bằng hình thức trực tuyến. Về đề xuất kiểm kê hàng năm, việc này có thể tăng thêm chi phí của các địa phương, cơ sở nhưng sẽ có các phương án cụ thể để giảm thiểu vấn đề này.

Ngoài ra, quy định về MRV chưa được chi tiết đối với các tiểu lĩnh vực. Phân bổ hạn ngạch phát thải KNK cần quy định tiêu chí các định cho các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải KNK. Chưa quy định Bộ quản lý lĩnh vực đề xuất mục tiêu giảm phát thải KNK... Chưa quy định trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong thực hiện kiểm kê KNK; Quản lý danh mục cơ sở phải thực hiện kiểm kê KNK trên địa bàn…

Trên cơ sở đó, ông Quang kiến nghị: các Bộ quản lý lĩnh vực là cơ quan nắm rõ nhất về công nghệ, năng lực sản xuất và hiện trạng phát thải của các doanh nghiệp thuộc phạm vi quản lý. Theo quy định của pháp luật hiện hành tất cả các cơ sở phải thực hiện kiểm kê KNK đều được phân bổ hạn ngạch phát thải KNK.

Tuy nhiên, theo kinh nghiệm quốc tế, giai đoạn đầu của thị trường carbon bắt buộc, chỉ phân bổ hạn ngạch cho các cơ sở phát thải KNK lớn, có đầy đủ dữ liệu để giám sát, giúp việc tính toán và phân bổ hạn ngạch chính xác, công bằng. Vì vậy cần quy định tiêu chí xác định các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải KNK trong các cơ sở phải thực hiện kiểm kê KNK.

Nội dung giảm nhẹ phát thải KNK chỉ là một trong những hoạt động của quản lý phát thải KNK. Để đáp ứng yêu cầu quản lý phát thải KNK hiện nay và thực hiện phân cấp, phân quyền, chuyển đổi số, đề xuất các quy định về “Quản lý phát thải khí nhà kính” với các nội dung sửa đổi, bổ sung như sau:

Kiểm kê KNK cần thực hiện hằng năm; cung cấp nền tảng dữ liệu để vận hành thị trường carbon và thực hiện cam kết quốc tế.

Giao UBND cấp tỉnh thực hiện kiểm kê KNK cấp tỉnh; lập, cập nhật, ban hành Danh mục cơ sở phải thực hiện kiểm kê KNK trên địa bàn. Xây dựng kế hoạch giảm phát thải KNK ở địa phương; bảo đảm thống nhất, cập nhật của thông tin, số liệu các cơ sở tại các địa phương.

Các Bộ, ngành quản lý lĩnh vực có trách nhiệm hướng dẫn kiểm kê KNK. Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng hệ thống kiểm kê KNK; đo đạc, báo cáo, thẩm định giảm phát thải KNK trực tuyến; phân bổ, theo dõi, đánh giá hạnh ngạch phát thải KNK; theo dõi, đánh giá hoạt động tạo tín chỉ carbon…

Chuyển từ “cấm đoán” sang “kiến tạo”, từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” và quản lý rủi ro

Định hướng một số nội dung trong sửa đổi, bổ sung Luật Bảo vệ môi trường 2020 và công tác quản lý môi trường hiện nay. Phó Chủ nhiệm Ủy ban KHCN và Môi trường của Quốc hội Tạ Đình Thi cho hay, trong bối cảnh đất nước cần đạt mục tiêu tăng trưởng “hai con số”, bước vào kỷ nguyên vươn mình, chúng ta không thể tiếp tục để những rào cản về thể chế cản trở bước tiến.

Chính vì vậy, việc sửa đổi Luật lần này phải thực sự là một cuộc cách mạng về tư duy. Để tạo ra một hành lang pháp lý vừa kiến tạo, vừa quản lý hiệu quả, Luật Bảo vệ môi trường cần đổi mới triệt để tư duy từ “cấm đoán” sang “kiến tạo”, từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” và quản lý rủi ro.

Theo ông Thi, Luật chỉ quy định những vấn đề khung, nguyên tắc thuộc thẩm quyền của Quốc hội, trao quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm cho doanh nghiệp và địa phương. Bên cạnh đó, việc cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính phải là một “đột phá” thực chất.

Đặc biệt, cần phân cấp, phân quyền mạnh mẽ, gắn với trách nhiệm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”. Các quy định về thẩm quyền phải gắn với trách nhiệm, đặc biệt là trách nhiệm người đứng đầu địa phương trong công tác bảo vệ môi trường, đúng tinh thần là “chịu trách nhiệm về ô nhiễm xảy ra trên địa bàn”.

Luật phải đi trước, mở đường cho chuyển đổi số và kinh tế tuần hoàn. Dự thảo Luật lần này cần có đủ cơ sở pháp lý để thúc đẩy các mô hình sản xuất xanh, kinh tế tuần hoàn. Việc coi chất thải là tài nguyên, sử dụng nền tảng số để quản lý chất thải, thúc đẩy thị trường carbon… là những hướng đi đúng.

Nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải chuyển mạnh từ “cam kết” sang “hành động thực chất”, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành coi đây là chìa khóa để giải quyết hiệu quả các thách thức môi trường và biến đổi khí hậu hiện nay.

Bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu không chỉ là yêu cầu khách quan, mà còn là lựa chọn chiến lược để Việt Nam nâng cao chất lượng tăng trưởng, sức chống chịu của nền kinh tế và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Diễn đàn cũng đóng vai trò là kênh tham vấn quan trọng trong quá trình sửa đổi Luật Bảo vệ môi trường, hướng tới hoàn thiện hành lang pháp lý cho chuyển đổi xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển thị trường carbon.

Theo ông Thành, bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu là nhiệm vụ lâu dài, khó khăn nhưng cũng là cơ hội để Việt Nam đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao sức chống chịu của nền kinh tế.

"Thành công không chỉ phụ thuộc vào chính sách đúng, mà quan trọng hơn là tổ chức thực hiện hiệu quả, với sự tham gia thực chất của tất cả các chủ thể”, Thứ trưởng Lê Công Thành khẳng định.

Trong thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tập trung đổi mới tư duy quản lý môi trường theo hướng “kiến tạo tuân thủ”, lấy hiệu quả thực thi làm trung tâm; hiện đại hóa công tác quản lý môi trường, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm và quản lý rủi ro có kiểm soát; tăng cường giám sát dựa trên dữ liệu số, quan trắc tự động và theo thời gian thực; đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn trong quản trị môi trường.

Bộ cũng sẽ ưu tiên giải quyết các vấn đề môi trường bức xúc hiện nay, nhất là ô nhiễm không khí tại các đô thị lớn; quản lý chất thải rắn sinh hoạt, chất thải nhựa; kiểm soát ô nhiễm lưu vực sông, làng nghề và các nguồn phát thải lớn; thúc đẩy phát triển hạ tầng môi trường đồng bộ, hiện đại và nâng cao năng lực quan trắc, cảnh báo môi trường.

Đồng thời, tiếp tục thúc đẩy chuyển đổi xanh, giảm phát thải khí nhà kính, phát triển kinh tế tuần hoàn và thị trường carbon trong nước; huy động hiệu quả nguồn lực xã hội, tài chính xanh, khoa học công nghệ và hợp tác quốc tế phục vụ mục tiêu phát triển bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng “0” của Việt Nam vào năm 2050.

×