Tái hiện nét văn hóa độc đáo trong lễ Mừng cơm mới của người Khơ Mú ở Mường Kim

Đặc sắc lễ hội Mừng cơm mới của người Khơ Mú ở Mường Kim

Sáng 1/9, không gian văn hóa dân tộc Khơ Mú tại sân vận động xã Than Uyên nhộn nhịp tiếng trống, tiếng chiêng. Dòng người kéo đến xem trích đoạn tái hiện lễ hội Mừng cơm mới của đồng bào dân tộc Khơ Mú, ở bản Thẩm Phé (Mường Kim) mỗi lúc một đông. Hoạt động này nằm trong chương trình Tết Độc lập năm 2026 tại xã Than Uyên.

Phát biểu khai mạc lễ hội Mừng cơm mới, lãnh đạo UBND xã Mường Kim nhấn mạnh: "Trong dòng chảy lịch sử của mỗi dân tộc, có những giá trị văn hóa đặc sắc được trao truyền không phải bằng những trang sách, mà bằng tiếng nói, câu hát, điệu múa, phong tục và những nghi lễ được gìn giữ qua bao thế hệ. Đối với đồng bào Khơ Mú, mỗi mùa lúa mới về không chỉ mang theo niềm vui của thành quả lao động, mà còn là dịp để con cháu hướng về tổ tiên, nhớ về nguồn cội, tri ân trời đất và những người đã góp sức vun đắp cho cuộc sống cộng đồng. Lễ hội Mừng cơm mới năm 2026 chính là dịp để chúng ta cùng tái hiện, lan tỏa những giá trị ấy".

Người Khơ Mú ở xã Mường Kim cư trú tập trung chủ yếu tại các bản Thẩm Phé, Noong Ỏ và Noong Ma. Nếp sống của đồng bào từ bao đời nay gắn liền với văn hóa nương rẫy, văn hóa tre trúc cùng các phong tục, tập quán, tín ngưỡng dân gian đặc sắc.

Trong một chu kỳ canh tác nông nghiệp, khi vụ mùa đã thu hoạch xong, lúa nếp chín vàng trên các sườn đồi, các gia đình người Khơ Mú lại rộn ràng chuẩn bị dâng cúng tổ tiên những hạt nếp cốm mới thơm dẻo. Mỗi gia đình sẽ chọn một ngày lành để tổ chức lễ Mừng cơm mới. Gia đình này nối tiếp gia đình khác, kéo dài suốt mùa thu hoạch tạo nên không khí lễ hội tưng bừng khắp bản làng. Người Khơ Mú ở bản Thẩm Phé gọi tên lễ hội truyền thống này là Giát Hả Mả Mía.

Để chuẩn bị cho lễ hội, bên cạnh đĩa gạo cốm mới thơm nồng, người dân phải tìm kiếm, chuẩn bị nhiều lễ vật tạ ơn thiêng liêng. Mâm lễ dâng cúng đầy đặn với rượu cần, rượu cất, một đôi gà trống hoa, xôi trắng, xôi đỏ, cùng các sản vật đặc trưng của núi rừng như cá, cua, chuột, sóc, rau măng...

Mở màn cho lễ hội Mừng cơm mới là nghi lễ “Thỉnh mời tổ tiên”. Trong không khí trang nghiêm, ông chủ lễ kính cẩn mời tổ tiên về dự và cất lời khấn kể lại nguồn gốc của lễ hội.

Bài khấn kéo dài như một khúc ca sử thi, tái hiện trọn vẹn hành trình gian lao khai khẩn nương rẫy: "Chặt cây to làm rẫy. Phát cây nhỏ làm nương. Châm lửa to lên đốt... Lấy thóc giống lên gieo. Gieo 4 ngày mới hết. Trồng 5 ngày mới xong...".

Tiếp đến là nghi thức mời cơm. Một tay vít hai cần rượu mồi cho dòng rượu thơm chảy ra, chủ lễ khấn mời tổ tiên thưởng thức thành quả lao động của con cháu. Kết thúc nghi thức thỉnh mời, chủ lễ cầu xin tổ tiên tiếp tục che chở cho gia đình làm ăn phát đạt, chăn nuôi gia súc gia cầm sinh sôi đầy gầm sàn, bản làng hòa thuận.

Nghi thức thứ hai là nghi thức cầu may. Bà chủ nhà bưng chõ xôi đỏ bên trong có giấu 2 đồng tiền ra giữa nhà rồi đổ xuống đất kèm lời chúc: "Ăn nên làm ra nhớ". Mọi người xung quanh hào hứng chen nhau bới tìm đồng tiền với hy vọng năm mới sức khỏe dồi dào, làm ăn thuận lợi.

Lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc

Ngay sau đó là nghi thức phát lộc. Ông chủ nhà cầm đĩa gạo cốm có 5 đồng tiền, vừa đọc lời chúc may mắn vừa vốc cốm quãi ra xung quanh 5 lần, cuối cùng tung vãi khắp gian nhà. Người Khơ Mú tin rằng ai may mắn được đồng tiền hay hạt cốm rơi trúng sẽ đón nhận nhiều tài lộc.

Nghi lễ khép lại bằng nghi thức hát mừng cơm mới. Một bà lão phúc hậu diện trang phục truyền thống, đại diện cho dân làng cất tiếng hát ngọt ngào mừng gia đình no đủ: "Ơi người bản mình ơi!/ Nay về đây vui vầy/ Nâng chén rượu thật đầy/ Mừng được mùa, no đủ... Rượu cần ngọt đã mở/ Đĩa cốm thơm đã bày".

Sau phần lễ trang nghiêm là phần hội bừng lên không khí rộn rã với các trò chơi dân gian và điệu múa truyền thống. Đáng chú ý nhất là vũ điệu Hưn mạy. Khi bài hát nghi lễ vừa dứt, toàn thể dân bản cùng du khách nắm tay nhau đứng dậy hòa vào điệu múa. Những chiếc đàn nứa Hưn mạy mộc mạc trên tay các thiếu nữ vừa làm đạo cụ uyển chuyển, vừa gõ vang tạo nên âm thanh rộn rã, nhịp nhàng nhịp đập núi rừng.

Chứng kiến toàn bộ không gian nghi lễ và phần hội độc đáo này, chị Nguyễn Phương Nga (du khách đến từ Hà Nội) hào hứng chia sẻ: “Lần đầu tiên tôi được tham dự lễ hội Mừng cơm mới của người Khơ Mú trong dịp Tết Độc lập tại Than Uyên. Từng lời khấn cổ như một bài thơ kể chuyện, các nghi thức bắt tiền cầu may hay quãi cốm phát lộc đều mang tính cộng đồng rất cao, vừa thiêng liêng lại vừa gần gũi. Đặc biệt, khi âm điệu Hưn mạy vang lên, tất cả mọi người không phân biệt du khách hay người bản địa đều nắm tay nhau nhảy múa. Đó thực sự là một trải nghiệm văn hóa tuyệt vời, giúp tôi hiểu thêm về sự phong phú và giàu bản sắc của đồng bào các dân tộc Tây Bắc”.

Lễ hội Mừng cơm mới của dân tộc Khơ Mú xã Mường Kim không chỉ là dịp để con cháu tạ ơn tổ tiên, cầu mong mùa màng bội thu, mà còn là ngọn lửa kết nối cộng đồng, góp phần tôn vinh và lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc trong ngày hội chung của đất nước.

×