Tại sao Chu Nguyên Chương lại bãi bỏ chức tể tướng?

Tại sao Chu Nguyên Chương lại bãi bỏ chức tể tướng?

Chế độ tể tướng của Trung Quốc có nguồn gốc từ thời nhà Thương, nhưng danh xưng “Thừa tướng” (丞相) chỉ chính thức xuất hiện từ thời nhà Tần. Sau khi thống nhất thiên hạ, Tần Thủy Hoàng thiết lập chế độ thừa tướng, biến chức vụ này trở thành người đứng đầu bộ máy hành chính trung ương.

Thực tế, “tể tướng” chỉ là cách gọi chung đối với người đứng đầu chính quyền dân sự, còn tên gọi cụ thể thay đổi theo từng triều đại. Thời Tần và Tây Hán gọi là Thừa tướng hoặc Tướng quốc; thời Đông Hán đổi thành Tư đồ. Đến thời Tùy – Đường, chức vụ tể tướng không còn mang một danh hiệu cố định mà thường là những đại thần giữ các chức Trung thư lệnh, Thị trung hoặc Thượng thư lệnh. Tuy nhiên, đến đầu thời Minh, chế độ tồn tại hơn một nghìn năm này lại bị xóa bỏ hoàn toàn.

Khi Tần Thủy Hoàng Doanh Chính lập ra chế độ Tam công, gồm Thừa tướng, Ngự sử đại phu và Thái úy, thì Thừa tướng là người phụ trách chính sự, còn Ngự sử đại phu giám sát quan lại, Thái úy quản lý quân đội.

Đến thời Tùy – Đường, nhà nước xây dựng hệ thống Tam tỉnh Lục bộ, đánh dấu bước phát triển quan trọng của chế độ tể tướng. Trong đó, quyền lực hành chính được phân chia giữa ba cơ quan là Trung thư tỉnh, Môn hạ tỉnh và Thượng thư tỉnh nhằm hạn chế tình trạng một cá nhân độc quyền quyền lực.

Dưới thời Đường, cơ quan Chính sự đường ngày càng có vị thế quan trọng, trở thành nơi các tể tướng bàn bạc và quyết định những vấn đề quân sự, chính trị trọng đại của quốc gia.

Từ thời Ngũ Đại Thập Quốc đến nhà Tống, chế độ tể tướng về cơ bản vẫn kế thừa mô hình thời Đường, dù quyền lực của tể tướng liên tục bị hoàng đế tìm cách kiềm chế.

Đầu thời Minh, triều đình vẫn duy trì chức tể tướng. Tuy nhiên, đến năm Hồng Vũ thứ 13 (1380), sau vụ án Hồ Duy Dung, Chu Nguyên Chương quyết định bãi bỏ Trung thư tỉnh và xóa bỏ hoàn toàn chức tể tướng, chấm dứt một chế độ đã tồn tại suốt nhiều thế kỷ.

Ban đầu, chính quyền trung ương nhà Minh gồm ba cơ quan lớn là Trung thư tỉnh, Đại đô đốc phủ và Ngự sử đài, cùng quản lý các công việc trọng yếu của đất nước. Trong đó, Trung thư tỉnh đứng đầu bá quan và nắm quyền lực rất lớn.

Để thu hẹp quyền lực của tầng lớp quan lại, Chu Nguyên Chương trước tiên tước bỏ quyền hạn của tể tướng. Năm Hồng Vũ thứ 9, ông cải tổ bộ máy địa phương, chia quyền lực thành ba cơ quan gồm:

- Thừa tuyên bố chính sứ ty phụ trách hành chính, dân sự.

- Đề hình án sát sứ ty phụ trách tư pháp và giám sát.

- Ba cơ quan này được gọi chung là Tam ty, nhằm ngăn không cho bất kỳ ai nắm toàn bộ quyền lực ở địa phương.

Chu Nguyên Chương xuất thân từ tầng lớp nông dân và giành được thiên hạ thông qua khởi nghĩa. Vì vậy, ông luôn cảnh giác với công thần và các thế lực có khả năng đe dọa ngai vàng. Trong lịch sử Trung Quốc, hiếm có vị hoàng đế nào thanh trừng công thần mạnh tay như ông.

Sau khi bãi bỏ chức tể tướng, toàn bộ quyền lực quốc gia đều tập trung vào tay hoàng đế. Tuy nhiên, điều này cũng khiến Chu Nguyên Chương phải trực tiếp xử lý khối lượng công việc khổng lồ.

Để giải quyết vấn đề đó, ông bắt đầu sử dụng một nhóm học giả thân cận để hỗ trợ xử lý văn thư. Đây chính là tiền thân của Nội các. Đến thời Minh Thành Tổ Chu Đệ, Nội các mới thực sự trở thành cơ quan tham mưu quan trọng của hoàng đế.

Việc bãi bỏ tể tướng cũng khiến hoàng đế ngày càng nghi ngờ cả quan lại lẫn dân chúng. Trong bối cảnh đó, một tổ chức đặc vụ trực thuộc hoàng đế ra đời, đó là Cẩm y vệ.

Ban đầu, Cẩm y vệ có nhiệm vụ bảo vệ hoàng gia và điều tra các vụ án đặc biệt. Nhưng theo thời gian, nó dần trở thành công cụ để hoàng đế giám sát và trấn áp những người bị xem là đối thủ chính trị. Sau này, các cơ quan nổi tiếng như Đông Xưởng và Tây Xưởng cũng được xây dựng dựa trên mô hình tương tự.

Mặc dù Chu Nguyên Chương từng quy định thái giám không được can dự vào chính sự, nhưng các đời vua sau lại ngày càng dựa vào họ để cân bằng quyền lực. Vì vậy, cơ quan Tư lễ giám của thái giám dần lớn mạnh và trở thành đối trọng với Nội các.

Để bù đắp khoảng trống do việc bãi bỏ chức tể tướng gây ra, các hoàng đế nhà Minh liên tục sử dụng Nội các và Tư lễ giám để kiềm chế lẫn nhau. Điều này cho thấy dù chức tể tướng đã bị xóa bỏ trên danh nghĩa, nhu cầu về một cơ chế hỗ trợ và phân chia quyền lực vẫn luôn tồn tại.

Xét về bản chất, việc bãi bỏ chức tể tướng là kết quả của cuộc đấu tranh kéo dài giữa “quyền tướng” và “quyền vua” trong lịch sử Trung Quốc. Quyết định của Chu Nguyên Chương đã đưa quyền lực tập trung cao độ vào tay hoàng đế, đánh dấu bước chuyển từ chế độ quân chủ tập quyền sang chế độ quân chủ chuyên chế mạnh hơn.

Tuy nhiên, nhiều nhà sử học cho rằng việc xóa bỏ cơ chế tể tướng không hẳn là một bước tiến. Dù giúp hoàng đế củng cố quyền lực, nó cũng làm suy yếu cơ chế kiểm soát và cân bằng trong bộ máy nhà nước, tạo điều kiện cho quyền lực cá nhân phát triển đến mức gần như tuyệt đối. Vì thế, không ít học giả đánh giá đây là một biểu hiện của xu hướng chuyên chế hóa quyền lực trong lịch sử phong kiến Trung Quốc.

×