Tại sao đế quốc Tây Liêu bị lãng quên trong lịch sử Trung Hoa?

Tại sao đế quốc Tây Liêu bị lãng quên trong lịch sử Trung Hoa?

Trong lịch sử Trung Hoa, có một nghịch lý khiến nhiều người thắc mắc: cùng tồn tại vào thế kỷ XII, một triều đại chỉ còn giữ được nửa giang sơn ở vùng Giang Nam nhưng lại xuất hiện dày đặc trong sách giáo khoa, trong khi một chính quyền từng tung hoành khắp Trung Á, khiến nhiều cường quốc phải kiêng dè, lại chỉ được nhắc đến bằng vài dòng ngắn ngủi. Đó chính là Nam Tống và Tây Liêu.

Không phải Tây Liêu không đủ hùng mạnh, mà bởi vị trí của nó quá xa khỏi trung tâm của những bộ chính sử Trung Hoa. Khi ống kính của lịch sử luôn hướng về Trung Nguyên, mọi câu chuyện diễn ra ở vùng Tây Vực hay Trung Á dường như đều bị đẩy ra ngoài rìa.

Khoảng năm 1124, triều Liêu do người Khiết Đan gây dựng đã đi đến hồi kết. Đại quân nhà Kim liên tục nam tiến, Liêu Thiên Tộ Đế thất bại phải bỏ chạy về phía tây. Cung điện nguy nga của Đại Liêu một thời giờ chỉ còn lại những doanh trướng tan tác giữa gió cát, báo hiệu một đế quốc từng hùng mạnh đang sụp đổ.

Giữa thời khắc ấy, một người không chấp nhận số phận diệt vong đã đứng lên. Đó là Gia Luật Đại Thạch.

Ông không chọn ở lại cùng triều đình đang hấp hối, cũng không chấp nhận thần phục nhà Kim. Dẫn theo những tướng sĩ trung thành còn sót lại, Gia Luật Đại Thạch đưa đoàn người vượt qua những thảo nguyên mênh mông tiến về phía tây bắc, đến Khả Đôn Thành.

Bên ngoài doanh trướng là gió lạnh của thảo nguyên. Bên trong là các cựu thần, thủ lĩnh bộ lạc và một đội kỵ binh vẫn chưa tan rã.

Đứng trước mọi người, Gia Luật Đại Thạch cất lời:

"Tổ tiên ta gian nan dựng nghiệp, trải qua chín đời hoàng đế, tồn tại hơn hai trăm năm”.

Chỉ một câu nói ấy đã khiến những người Khiết Đan đang lưu lạc tìm lại được niềm tin. Lá cờ Đại Liêu tưởng như đã rơi xuống lại một lần nữa được dựng lên.

Điều đáng tiếc là những gì Gia Luật Đại Thạch có trong tay lúc ấy không còn là vùng Yên Vân trù phú, cũng không phải các châu quận Trung Nguyên, mà chỉ là những đồng cỏ mênh mông trải dài đến tận Tây Vực.

Nhưng chính từ vùng đất tưởng như xa lạ ấy, ông lại viết nên một chương sử huy hoàng.

Đoàn quân Khiết Đan tiếp tục tiến về phía tây, đặt chân đến Diệp Mật Lập. Tại đây, Gia Luật Đại Thạch cho xây dựng thành trì, khôi phục từng thiết chế của triều Liêu cũ. Từ hệ thống quan chế, niên hiệu cho đến nghi lễ triều đình đều lần lượt được tái lập giữa vùng đất Trung Á.

Ông xưng hiệu Cúc Nhi Hãn (Gurkhan) theo truyền thống thảo nguyên, đồng thời vẫn sử dụng tước hiệu và chế độ mang màu sắc Trung Hoa. Một vị tiến sĩ của triều Liêu đã dựng nên một vương triều mới trên miền đất cách Trung Nguyên hàng nghìn dặm.

Đó chính là Tây Liêu.

Nếu xét về quy mô và ảnh hưởng, đây là một sự kiện vô cùng quan trọng. Thế nhưng trong mạch kể quen thuộc của lịch sử Trung Quốc, trọng tâm lúc bấy giờ lại hoàn toàn khác.

Tại Lâm An, triều đình Nam Tống phải đối mặt với nhà Kim, phải ghi nhớ biến cố Tĩnh Khang, phải nhắc đến Nhạc Phi, Hàn Thế Trung, Hòa nghị Thiệu Hưng, rồi sự phát triển kinh tế Giang Nam, khoa cử, Tống Nho và thương mại hàng hải.

Nam Tống dù bị nhiều người chê trách là "cố thủ nửa giang sơn", nhưng lại có mối liên hệ vô cùng chặt chẽ với tiến trình phát triển của lịch sử Trung Quốc sau này. Quá trình chuyển dịch trọng tâm kinh tế xuống phía nam, sự hoàn thiện của chế độ quan lại, sự hưng thịnh của văn hóa và thương mại đều gắn liền với triều đại này.

Trong khi đó, Tây Liêu lại phát triển theo một hướng hoàn toàn khác.

Sức mạnh của họ nằm ở Tây Vực, ở Trung Á, trên những tuyến đường tơ lụa nối liền Á – Âu. Họ không giành lại được Yên Vân Thập Lục Châu, cũng không tạo nên mối quan hệ ngoại giao lâu dài với Nam Tống. Vì vậy, trong dòng chảy lịch sử lấy Trung Nguyên làm trung tâm, Tây Liêu dần trở thành một cái tên mờ nhạt.

Thế nhưng nếu nhìn ra ngoài biên giới Trung Quốc, Tây Liêu lại là một cường quốc thực sự.

Năm 1141, Gia Luật Đại Thạch phát động cuộc viễn chinh nổi tiếng dẫn đến trận Cát Đặc Vạn (Qatwan).

Trên chiến trường gần thành Samarkand, kỵ binh Khiết Đan đã đánh tan quân đội của Đế quốc Seljuk – thế lực Hồi giáo hùng mạnh nhất Trung Á lúc bấy giờ.

Chiến thắng ấy làm rung chuyển toàn bộ cục diện chính trị khu vực.

Từ đó, các quốc gia như Hoa Lạt Tử Mô, Tây Karakhan hay nhiều tiểu quốc Trung Á đều phải nhìn sắc mặt Tây Liêu mà hành động. Thanh thế của người Khiết Đan vang xa đến tận thế giới Hồi giáo.

Đó là thời khắc rực rỡ nhất của Tây Liêu.

Thế nhưng, đối với triều đình Nam Tống ở Lâm An, chiến thắng ấy diễn ra quá xa.

Nó làm thay đổi bản đồ chính trị Trung Á chứ không ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc chiến giữa Nam Tống và nhà Kim. Vì thế, những trang sử viết về Trung Nguyên chỉ dành cho sự kiện ấy một vị trí rất nhỏ.

Đây cũng là quy luật của lịch sử.

Một chính quyền dù hùng mạnh đến đâu, nếu không tham gia sâu vào tiến trình chính trị của Trung Nguyên thì rất khó chiếm được nhiều dung lượng trong các bộ chính sử truyền thống.

Không chỉ vậy, Tây Liêu còn gặp một bất lợi khác: nguồn sử liệu quá ít.

Vương triều này nằm giữa hai hệ thống sử liệu lớn là văn hiến Hán và các ghi chép Hồi giáo. Bản thân Tây Liêu lại để lại rất ít văn thư chính thức. Sau đó, các cuộc Tây chinh của quân Mông Cổ khiến nhiều thành trì, doanh trướng và kho lưu trữ bị phá hủy hoặc thất lạc.

Muốn biên soạn lịch sử một triều đại, các sử gia cần có hệ thống tài liệu liên tục về chính trị, kinh tế, nhân vật và ảnh hưởng lâu dài. Nam Tống đáp ứng đầy đủ những điều đó.

Ngược lại, tư liệu về Tây Liêu rời rạc đến mức nhiều chi tiết về cách Gia Luật Đại Thạch cai trị các vùng đất Trung Á ngày nay vẫn phải ghép nối từ những ghi chép bằng nhiều thứ tiếng khác nhau.

Điều đó không có nghĩa Tây Liêu là một vương triều tầm thường.

Sau này, danh thần Gia Luật Sở Tài từng nhắc đến Gia Luật Đại Thạch bằng một câu ngắn gọn nhưng đầy ý nghĩa: "Ông rất coi trọng văn hóa và giáo dục, người Tây Vực đến nay vẫn còn tưởng nhớ”.

Lời nhận xét ấy hé lộ một diện mạo khác của Tây Liêu.

Đó không chỉ là một chính quyền lưu vong của người Khiết Đan.

Gia Luật Đại Thạch đã khéo léo kết hợp chế độ cũ của nhà Liêu, mô hình quản trị Trung Hoa, truyền thống thảo nguyên và nền chính trị của các ốc đảo Trung Á để xây dựng nên một đế quốc tồn tại gần một thế kỷ.

Có thể nói, việc sách giáo khoa ít nhắc đến Tây Liêu không phải vì vương triều này không đủ xứng đáng. Nguyên nhân nằm ở giới hạn dung lượng, ở mạch phát triển chủ đạo của lịch sử Trung Quốc và đặc biệt là sự thiếu hụt sử liệu.

Nếu Nam Tống đứng trên trục chính của lịch sử Trung Hoa, thì Tây Liêu lại đứng ở ngã ba của lịch sử Á – Âu.

Ngày nay, những nền đất còn sót lại của thành Diệp Mật Lập vẫn lặng lẽ nằm giữa gió cát. Nơi Gia Luật Đại Thạch từng dựng cờ khôi phục cơ nghiệp, tường thành đã đổ nát, cỏ dại mọc chen qua từng khe gạch. Thế nhưng, hơn tám trăm năm trước, chính từ vùng đất xa xôi ấy, lá cờ của người Khiết Đan đã từng tung bay trên bầu trời Trung Á, khiến cả một vùng rộng lớn phải kính nể. Đó là một chương sử huy hoàng tuy ít được nhắc đến, nhưng chưa bao giờ thực sự bị lãng quên.

×