Tại sao Mã Viện - vị tướng dẹp loạn thời Đông Hán, người luôn thận trọng suốt đời - lại bị vu oan, chuốc hoạ vào thân?

Tướng Mã Viện ngoài 60 tuổi vẫn xin ra chiến trường

Mã Viện, tự Văn Uyên, sinh năm 14 trước Công nguyên, quê Mậu Lăng thuộc quận Phù Phong. Cuối thời Vương Mãng, thiên hạ rối ren, ông từng theo Ngỗi Hiêu ở Lũng Tây rồi sau đó quy thuận Lưu Tú. Nhờ tài năng quân sự, Mã Viện ngày càng được trọng dụng và trở thành một trong những tướng lĩnh quan trọng của triều Đông Hán.

Trong nhiều năm, ông tham gia bình định các lực lượng chống Đông Hán ở phía tây, chống các bộ tộc Khương, Ô Hoàn và nhiều lần ra trấn giữ biên giới. Năm 41, Mã Viện được phong Phục Ba tướng quân, đem quân xuống Giao Chỉ đàn áp cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng. Theo Hậu Hán thư, sau khi chiến dịch kết thúc, ông được phong Tân Tức hầu, thực ấp 3.000 hộ.

Cũng từ cuộc đời chinh chiến của Mã Viện mà hậu thế biết đến điển tích “da ngựa bọc thây”. Khi có người chúc mừng công danh, ông cho rằng người làm tướng phải sẵn sàng chết ngoài biên ải, lấy da ngựa bọc thi hài đưa về, chứ không nên mong được chết yên ổn bên con cháu. Quan niệm ấy phần nào lý giải vì sao khi tuổi đã cao, ông vẫn nhiều lần xin ra trận.

Năm 48, các bộ tộc Ngũ Khê ở Vũ Lăng chống lại triều đình. Tướng Lưu Thượng trước đó đem hơn một vạn quân tiến sâu vào vùng núi nhưng bị đánh tan. Khi tình hình trở nên nghiêm trọng, Mã Viện lại xin cầm quân, dù khi ấy đã 62 tuổi. Lưu Tú ban đầu cho rằng ông quá già, nhưng Mã Viện mặc giáp, lên ngựa để chứng minh mình vẫn đủ sức chiến đấu.

Hoàng đế cuối cùng đồng ý, giao cho ông chỉ huy Mã Vũ, Cảnh Thư, Lưu Khuông, Tôn Vĩnh cùng hơn 40.000 quân huy động từ 12 quận và những phạm nhân được giảm hình phạt để tham gia chiến dịch. Không ai ngờ đây lại là chuyến xuất quân cuối cùng của vị Phục Ba tướng quân.

Bức thư răn cháu và mối hiềm khích với Lương Tùng

Mã Viện vốn đặc biệt coi trọng việc giữ gìn lời nói. Khi đang ở Giao Chỉ, biết hai người cháu là Mã Nghiêm và Mã Đôn thích nghị luận về người khác và giao du với giới hào hiệp, ông viết thư về nghiêm khắc răn dạy.

Trong thư, Mã Viện khuyên các cháu rằng khi nghe khuyết điểm của người khác thì có thể nghe nhưng không nên tùy tiện truyền ra miệng; ông đặc biệt ghét việc bàn luận dài ngắn của người khác và tùy tiện phán xét chính sự.

Mã Viện lấy hai người làm ví dụ, người thứ nhất là Long Bá Cao, tên Long Thuật, tính tình đôn hậu, cẩn trọng, khiêm nhường và tiết kiệm. Người thứ hai là Đỗ Quý Lương, tên Đỗ Bảo, giữ chức Việt kỵ Tư mã, nổi tiếng hào hiệp, thích giúp đỡ người khác và giao du rộng rãi.

Mã Viện quý trọng cả hai nhưng chỉ muốn con cháu học Long Bá Cao. Theo ông, học theo người cẩn trọng dù không thành công hoàn toàn vẫn có thể trở thành người biết giữ khuôn phép; còn bắt chước phong thái hào hiệp của Đỗ Quý Lương mà không đủ phẩm chất thì dễ trở thành kẻ phù phiếm. Đây chính là nguồn gốc của điển tích “vẽ hổ không thành lại giống chó”. Không ngờ bức thư ấy lại gián tiếp khiến Mã Viện gây thù với người quyền thế.

Kẻ thù của Đỗ Bảo sau đó dâng thư tố cáo ông này, đồng thời nhắc rằng Mã Viện từ nơi xa đã phải viết thư răn cháu không nên học theo Đỗ Bảo, trong khi Lương Tùng và Đậu Cố lại có quan hệ với người này. Hán Quang Vũ Đế triệu Lương Tùng, Đậu Cố vào trách hỏi; Đỗ Bảo bị bãi chức, còn Long Bá Cao được thăng làm Thái thú Linh Lăng.

Giữa Mã Viện và Lương Tùng vốn đã có hiềm khích từ trước. Lương Tùng là con rể của Lưu Tú và rất có thế lực. Có lần Mã Viện bị bệnh, Lương Tùng tới thăm rồi làm lễ trước giường, nhưng Mã Viện không đáp lễ tương xứng. Khi các con hỏi lý do, ông giải thích mình vốn là bạn của cha Lương Tùng, xét theo thứ bậc thì vẫn là bậc trưởng bối, không thể chỉ vì Lương Tùng đang quyền quý mà đảo lộn lễ nghi.

Hậu Hán thư ghi rất rõ: “Lương Tùng từ đó oán ông.” Đây chính là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến tai họa của Mã Viện về sau.

Quyết định tiến quân qua núi Hồ Đầu của Mã Viện gây tranh cãi

Trong chiến dịch Ngũ Khê, khi đại quân tới Hạ Tuyển, phía trước có hai đường. Một đường tiến qua núi Hồ Đầu, khoảng cách ngắn hơn nhưng đường thủy hiểm trở; đường còn lại qua huyện Sung, bằng phẳng hơn nhưng xa và gây khó khăn cho việc vận chuyển lương thực.

Tướng Cảnh Thư muốn đi đường Sung, Mã Viện lại cho rằng con đường này mất thời gian và hao lương, chi bằng đánh thẳng Hồ Đầu, khống chế vị trí hiểm yếu của đối phương. Hai phương án được tâu lên triều đình và chính Lưu Tú lựa chọn kế hoạch của Mã Viện. Vì vậy, về mặt quyết định quân sự, không thể nói Mã Viện tự ý hành động trái lệnh hoàng đế.

Tháng 3 năm 49, quân Đông Hán tiến đến Hồ Đầu nhưng gặp tình thế cực kỳ bất lợi. Đối phương chiếm giữ các điểm cao và cửa ải hiểm yếu; nước chảy xiết khiến thuyền không thể đi tiếp. Đúng lúc thời tiết nóng gay gắt, dịch bệnh lại bùng phát, nhiều binh sĩ tử vong. Bản thân Mã Viện cũng mắc bệnh nặng. Ông phải cho đào nơi trú vào sườn bờ để tránh nóng nhưng vẫn thường xuyên theo dõi tình hình quân địch.

Thấy chiến dịch lâm vào bế tắc, Cảnh Thư viết thư cho anh là danh tướng Cảnh Yểm, cho rằng nếu lúc đầu đi đường Sung thì quân đội đã có thể phát huy sức mạnh, còn nay mắc kẹt ở Hồ Đầu khiến hàng vạn quân không thể tiến lên và dịch bệnh hoành hành.

Cảnh Yểm đem thư tâu lên hoàng đế. Lưu Tú vì thế phái Hổ Bôn Trung lang tướng Lương Tùng tới trách hỏi Mã Viện, đồng thời thay thế việc giám quân. Nhưng đúng lúc ấy Mã Viện bệnh nặng rồi qua đời. Hậu Hán thư ghi rằng Lương Tùng “vốn mang lòng bất bình”, nhân sự việc này mà công kích Mã Viện. Hoàng đế nổi giận và hạ lệnh truy thu ấn thụ Tân Tức hầu của vị tướng vừa mất.

Một xe hạt ý dĩ bị biến thành “minh châu, sừng tê”

Tai họa chưa dừng lại ở thất bại tại Hồ Đầu. Trước đó, trong thời gian ở Giao Chỉ, Mã Viện thường ăn hạt ý dĩ vì người đương thời cho rằng loại hạt này có thể giúp cơ thể chống lại khí hậu nóng ẩm và “chướng khí”. Ý dĩ ở phương Nam có hạt lớn, vì thế khi trở về, Mã Viện cho chở một xe về để làm giống. Hậu Hán thư ghi rõ chi tiết này.

Khi Mã Viện còn được Lưu Tú tin dùng, giới quyền quý tuy chú ý đến chiếc xe nhưng không ai dám tố cáo. Sau khi ông chết và đã bị Lương Tùng công kích, tình hình hoàn toàn thay đổi. Có người dâng thư vu cáo rằng thứ Mã Viện mang từ phương Nam về thực ra là minh châu và sừng tê quý giá. Những người khác tiếp tục dâng biểu phụ họa, khiến Lưu Tú càng tức giận. Từ vụ việc này về sau hình thành điển tích “ý dĩ minh châu” hay “nỗi oan ý dĩ”, dùng để chỉ trường hợp một người bị xuyên tạc sự thật rồi mang tiếng oan.

Những lời tố cáo khiến gia đình Mã Viện rơi vào cảnh hết sức khó khăn. Vợ con ông sợ hãi, không dám đưa thi hài về phần mộ cũ của gia tộc mà chỉ mua vài mẫu đất phía tây thành để mai táng tạm. Bạn bè, môn khách trước kia cũng không dám đến viếng vì lo bị liên lụy.

Mã Nghiêm cùng vợ con Mã Viện phải dùng dây cỏ tự trói mình rồi đến cửa cung xin chịu tội. Khi Lưu Tú đưa bản tố cáo của Lương Tùng cho họ xem, gia đình mới biết nguyên nhân. Sau đó, họ sáu lần dâng biểu kêu oan, lời lẽ hết sức thống thiết, cuối cùng mới được phép lo việc an táng cho Mã Viện.

Đáng chú ý, cựu huyện lệnh Chu Bột sau đó dâng thư bênh vực Mã Viện. Ông chỉ ra một nghịch lý nguy hiểm trong chính trường: đại tướng ở ngoài chiến trường lập công lớn, trong khi những người ở triều đình chỉ chăm chăm ghi lại lỗi nhỏ mà bỏ qua công lao. Chu Bột nhấn mạnh Mã Viện phụng sự triều đình suốt 22 năm, nhiều lần vào nơi hiểm nguy, cuối cùng chết trong khi thi hành quân vụ nhưng lại phải chịu tiếng xấu sau khi không còn khả năng tự biện hộ.

Danh dự của Mã Viện về sau dần được phục hồi. Năm 74, dưới thời Hán Minh Đế, phần mộ của ông được sửa sang và dựng từ đường. Đến năm 78, Hán Chương Đế chính thức truy tặng Mã Viện thụy hiệu Trung Thành hầu.

×