Tại sao Minh Giáo từng hưng thịnh ở Trung Quốc rồi biết mất bí ẩn?

Tại sao Minh Giáo từng hưng thịnh ở Trung Quốc rồi biết mất bí ẩn?

Có lẽ rất ít người biết rằng trong lịch sử thế giới từng tồn tại một tôn giáo có phạm vi truyền bá trải dài từ Địa Trung Hải đến Trung Hoa, từng cạnh tranh ảnh hưởng với Kitô giáo, Phật giáo và Hồi giáo, nhưng cuối cùng lại biến mất gần như hoàn toàn khỏi bản đồ tín ngưỡng nhân loại.

Đó là Ma Ni giáo (Manichaeism) – tôn giáo duy nhất trong lịch sử được các học giả gọi là một “tôn giáo thế giới” nhưng đã thực sự bị diệt vong. Điều thú vị hơn là tại Trung Quốc, Ma Ni giáo từng cực kỳ hưng thịnh dưới một cái tên mà rất nhiều người Việt Nam và Trung Quốc đều từng nghe qua: Minh Giáo.

Nếu từng đọc tiểu thuyết kiếm hiệp Kim Dung, hẳn không ai xa lạ với Minh Giáo trong bộ "Ỷ Thiên Đồ Long Ký". Thế nhưng ít người biết rằng đằng sau hình tượng giang hồ ấy lại là một tôn giáo có thật, từng khiến các triều đại phong kiến Trung Hoa vừa lợi dụng, vừa e ngại, thậm chí tìm mọi cách tiêu diệt.

Câu chuyện bắt đầu từ Ba Tư thế kỷ III. Người sáng lập Ma Ni giáo là Mani, một nhà tiên tri sinh năm 216 tại vùng Lưỡng Hà, thuộc Đế quốc Sassanid của Ba Tư. Mani tự nhận mình là người kế tục các bậc thánh nhân vĩ đại như Đức Phật, Chúa Jesus và nhà tiên tri Zarathustra. Giáo lý của ông xoay quanh một tư tưởng vô cùng hấp dẫn: thế giới là cuộc chiến vĩnh cửu giữa Ánh sáng và Bóng tối.

Theo Mani, mọi đau khổ của con người đều xuất phát từ việc ánh sáng bị giam cầm trong vật chất. Muốn được giải thoát, con người phải thanh lọc linh hồn, giúp ánh sáng chiến thắng bóng tối. Nhờ dung hợp nhiều yếu tố của Phật giáo, Kitô giáo, Bái Hỏa giáo và các tín ngưỡng phương Đông, Ma Ni giáo nhanh chóng lan rộng trên Con đường Tơ lụa.

Chỉ vài thế kỷ sau, những nhà truyền giáo Ma Ni giáo đã xuất hiện từ vùng Địa Trung Hải, Trung Á cho tới tận Trung Quốc.

Năm 694, dưới thời nữ hoàng đế duy nhất trong lịch sử Trung Hoa là Võ Tắc Thiên, một giáo sĩ Ba Tư tên Phất Đa Đản mang theo kinh sách Ma Ni giáo đến Trường An. Tương truyền, khi nhìn thấy những giáo lý về cuộc chiến giữa ánh sáng và bóng tối, Võ Tắc Thiên tỏ ra khá hứng thú. Bà không chính thức cho phép truyền đạo rộng rãi, nhưng cũng không cấm đoán. Sự khoan dung ấy vô tình trở thành cánh cửa đầu tiên giúp Ma Ni giáo đặt chân vào Trung Hoa.

Tuy nhiên, phải đến sau loạn An Sử, Ma Ni giáo mới thực sự bước vào thời kỳ hoàng kim. Năm 755, cuộc nổi loạn của An Lộc Sơn và Sử Tư Minh khiến nhà Đường lao đao. Trong thời khắc sinh tử ấy, triều đình phải cầu viện người Hồi Hột.

Đổi lại việc đưa kỵ binh sang giúp nhà Đường dẹp loạn, người Hồi Hột nhận được nhiều đặc quyền. Mà điều đáng nói là hoàng thất Hồi Hột lúc này lại sùng tín Ma Ni giáo. Để trả ơn đồng minh, Đường Đại Tông cho phép xây dựng các ngôi Đại Vân Quang Minh Tự tại Trường An và Lạc Dương. Từ đây, Ma Ni giáo bước vào giai đoạn phát triển mạnh nhất trong lịch sử Trung Quốc.

Khắp các thành thị lớn xuất hiện đền chùa, giáo sĩ và tín đồ Ma Ni giáo. Những thương nhân giàu có dọc Con đường Tơ lụa cũng trở thành nguồn tài trợ quan trọng cho tôn giáo này. Có thời điểm, ảnh hưởng của Ma Ni giáo được xem chỉ đứng sau Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo.

Nhưng lịch sử Trung Hoa luôn tồn tại một quy luật khắc nghiệt: bất kỳ thế lực nào phát triển quá mạnh bên ngoài sự kiểm soát của triều đình đều có nguy cơ trở thành mục tiêu thanh trừng. Biến cố xảy ra dưới thời Đường Vũ Tông.

Năm 845, chiến dịch "Hội Xương diệt Phật" được phát động. Mục tiêu ban đầu là Phật giáo, nhưng các tôn giáo ngoại lai khác như Ma Ni giáo, Cảnh giáo và Hỏa giáo cũng bị cuốn vào vòng xoáy đàn áp. Hàng loạt chùa chiền bị phá hủy. Tài sản bị tịch thu. Giáo sĩ bị ép hoàn tục.

Tưởng như Ma Ni giáo sẽ biến mất khỏi Trung Quốc, nhưng chính trong giai đoạn bị truy bức ấy, tôn giáo này lại bắt đầu biến đổi để sinh tồn.

Để tránh bị nhận diện là tôn giáo ngoại lai, các tín đồ dần thay đổi hình thức hoạt động. Họ tiếp thu nhiều yếu tố Phật giáo và Đạo giáo, đồng thời sử dụng một cái tên mới: Minh Giáo. Chữ "Minh" ở đây chính là ánh sáng, là trung tâm của giáo lý Ma Ni giáo.

Theo thời gian, khái niệm ánh sáng chiến thắng bóng tối không còn chỉ mang ý nghĩa tôn giáo nữa mà dần hòa nhập với tâm lý phản kháng của tầng lớp dân nghèo. Điều này khiến Minh Giáo trở thành lực lượng mà các triều đình ngày càng lo ngại.

Đầu thế kỷ XII, cuộc khởi nghĩa Phương Lạp bùng nổ ở vùng Giang Nam. Nhiều tài liệu ghi nhận lực lượng của Phương Lạp có liên hệ mật thiết với Minh Giáo. Chỉ trong thời gian ngắn, quân khởi nghĩa đã chiếm được hơn 50 huyện thuộc 6 châu, làm rung chuyển cả triều đình Bắc Tống.

Dù cuối cùng bị đàn áp đẫm máu, sự kiện ấy khiến các hoàng đế Trung Hoa nhận ra rằng Minh Giáo không chỉ là một tôn giáo đơn thuần. Đó còn là một mạng lưới xã hội có khả năng huy động quần chúng rất mạnh.

Đến cuối thời Nguyên, khi sự cai trị của người Mông Cổ suy yếu, các tổ chức mang màu sắc Minh Giáo lại xuất hiện trong nhiều phong trào nổi dậy. Tiêu biểu nhất là Hồng Cân quân.

Trong đội ngũ khởi nghĩa ấy có rất nhiều người chịu ảnh hưởng từ tín ngưỡng Quang Minh. Các khẩu hiệu về việc tiêu diệt bóng tối, khôi phục ánh sáng được sử dụng rộng rãi.

Chính trong bối cảnh ấy, Chu Nguyên Chương từng bước vươn lên trở thành lãnh tụ mạnh nhất. Điều trớ trêu là sau khi đánh bại nhà Nguyên và lên ngôi năm 1368, ông lại trở thành người quay lưng với chính lực lượng từng giúp mình giành thiên hạ. Quốc hiệu mà Chu Nguyên Chương lựa chọn là "Đại Minh".

Cho đến ngày nay, giới sử học vẫn còn tranh luận liệu cái tên này có chịu ảnh hưởng từ Minh Giáo hay không. Tuy nhiên, có một điều chắc chắn: vị hoàng đế xuất thân từ tầng lớp thấp nhất xã hội hiểu rất rõ sức mạnh của các tổ chức tôn giáo dân gian. Ông biết những người có thể giúp lật đổ một triều đại cũng hoàn toàn có thể lật đổ triều đại mới. Vì thế, không lâu sau khi lên ngôi, nhà Minh bắt đầu cấm đoán các hoạt động của Minh Giáo.

Các tổ chức tín ngưỡng bí mật liên quan đến Ma Ni giáo liên tục bị đàn áp. Từ đây, tôn giáo từng khuynh đảo Á - Âu bước vào con đường suy tàn không thể cứu vãn.

Đến thời nhà Thanh, Ma Ni giáo gần như chỉ còn tồn tại dưới dạng những tín ngưỡng dân gian rời rạc.

Ngày nay, dấu tích nổi tiếng nhất của tôn giáo này tại Trung Quốc nằm ở thảo am thuộc thành phố Tấn Giang, tỉnh Phúc Kiến. Trong ngôi chùa nhỏ ấy vẫn còn pho tượng "Ma Ni Quang Phật" hiếm hoi được bảo tồn qua hàng trăm năm biến động.

Đó giống như chứng nhân cuối cùng của một tôn giáo từng trải dài qua ba châu lục, từng có hàng triệu tín đồ, từng làm rung chuyển các triều đại Trung Hoa, nhưng cuối cùng lại bị lịch sử cuốn trôi.

Nhìn lại hành trình của Ma Ni giáo, người ta nhận ra rằng sự hưng suy của một tôn giáo không chỉ phụ thuộc vào giáo lý hay đức tin. Đằng sau đó luôn là những cuộc đấu tranh quyền lực, những tính toán chính trị và những cơn sóng dữ của thời đại.

Ma Ni giáo đã thất bại trong cuộc chiến với các đế chế, nhưng di sản của nó vẫn còn tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Và có lẽ, nghịch lý lớn nhất của lịch sử là tôn giáo đã biến mất ấy vẫn được hàng triệu người nhớ đến thông qua cái tên Minh Giáo – một huyền thoại bất tử trong văn học võ hiệp và trong ký ức văn hóa phương Đông.

×