Tâm nguyện cuối đời của nhà văn 97 tuổi Xuân Phượng: “Khi tôi chết xin hãy rắc tro cốt xuống dòng sông Hương”

Nhà làm phim, nhà văn Nguyễn Thị Xuân Phượng là tác giả của 3 cuốn sách mang tên Áo dài, Khắc đi… khắc đến và Gánh gánh gồng gồng. Áo dài được viết bằng tiếng Pháp và đã được dịch ra nhiều ngôn ngữ, còn Gánh gánh gồng gồng vinh dự nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam vào năm 2020 và 2 giải thưởng tại Giải thưởng sách Quốc gia lần thứ 8.
Nhà văn Xuân Phượng sinh ra vào năm 1929 tại Huế, trong một gia đình trí thức và giàu truyền thống. Bà từng làm kỹ thuật viên thuốc nổ cho Việt Minh, y sĩ, phóng viên chiến trường và thông dịch viên. Khi chiến tranh kết thúc, bà cống hiến tài năng và trí tuệ cho nghệ thuật với hai cuốn hồi ký và một phòng tranh tư nhân mang tên Lotus - nơi đã khám phá và giới thiệu nhiều tài năng hội họa Việt ra thế giới.
Năm 2024, bà được BBC bình chọn là một trong 100 phụ nữ có sức ảnh hưởng và truyền cảm hứng nhất thế giới.

Đọc Gánh gánh gồng gồng, có thể thấy, trong thời gian làm một phóng viên chiến trường, không ít lần bà đối diện với sinh tử. Vậy khoảnh khắc nào bà còn nhớ mãi?

- Tôi viết được cuốn hồi ký Gánh gánh gồng gồng này vì cuộc đời tôi trải qua rất nhiều giai đoạn. Nhưng lúc ở giữa bom đạn thì con người ta không nghĩ được những triết lý sâu xa đâu. Khi bom rơi thì chỉ nghĩ làm sao tránh bom, làm sao quay được cảnh phim.

Tôi vẫn nhớ mãi những chia sẻ kinh nghiệm rất đặc biệt của Phó Chủ tịch huyện Vĩnh Linh gọi là “bốn chưa chắc” khi ông tiếp chúng tôi, một nhóm phóng viên trẻ từ Hà Nội vào.

Thứ nhất, chưa chắc bom rơi đã trúng chỗ mình. Thứ hai, bom rơi chưa chắc đã nổ. Thứ ba, bom nổ chưa chắc đã trúng mình. Và thứ tư, nếu có trúng mình thì chưa chắc mình đã chết. Những câu nói giản dị như vậy nhưng lại giúp chúng tôi rất nhiều.

Có lần tôi bị bom vùi. Khi người ta đào đất kéo tôi lên thì hai lỗ mũi, tai, miệng đều đầy đất. Việc đầu tiên tôi làm là thở lại cho được. Cảm giác thoát chết lúc ấy ấm áp và hạnh phúc không thể tả được, thấy mình vẫn còn sống.

Và câu hỏi đầu tiên của tôi không phải là mình bị thương ra sao, mà là hỏi: “Ông Joris Ivens (nhà làm phim tài liệu nổi tiếng người Hà Lan – PV) đâu rồi?” Vì trước khi ra chiến trường, chúng tôi được Bác Hồ dặn phải bảo vệ ông ấy bằng mọi giá. Khi thấy ông ấy cũng được đào lên, tôi mừng vô cùng. Đó là một trong những khoảnh khắc tôi đã đối diện rất gần với cái chết.

Khi phải đối diện với những khoảnh khắc sinh tử như vậy, bà có bao giờ nghĩ đến việc quay về cuộc sống bình thường không?

- Tôi sẽ kể chuyện của một người khác để trả lời câu hỏi này. Đó là anh quay phim Nguyễn Quang Tuấn. Có lần chúng tôi phải quay cảnh cột cờ ở sông Bến Hải, đó là nơi bom đạn rất ác liệt.

Trước khi đi, đạo diễn Ivens nói rằng, cảnh mở đầu của bộ phim phải là hình ảnh lá cờ ở Vĩnh Linh, bóng lá cờ lan sang phía Nam – như một ẩn dụ cho sự thống nhất đất nước.

Ông chia chúng tôi thành hai nhóm. Nếu nhóm thứ nhất gặp chuyện thì nhóm thứ hai phải lập tức tiếp tục quay. Anh Tuấn lúc đó nói với tôi: “Chuyến này chắc 70% chết, 30% sống. Nếu thoát được, tôi về Hà Nội đào một cái hầm thật sâu và không đi đâu nữa”. Tôi thì nghĩ đến ba đứa con của mình. Nghĩ nếu mình chết thì chúng sẽ ra sao. Cảm giác ấy rất đau.

Nhưng khi đã vào vị trí quay phim, mọi nỗi sợ tự nhiên biến mất. Trong đầu chỉ còn một ý nghĩ là làm sao quay được cảnh đó.

Khi anh Tuấn leo lên cột cờ và quay xong, chúng tôi bò về. Tối hôm đó, đạo diễn mang ra một bao thuốc lá 555, vài quả chuối và ít kẹo (hồi đó quý như vàng) để khen chúng tôi đã hoàn thành nhiệm vụ. Đó là một trong những khoảnh khắc ác liệt nhất giữa sống và chết mà tôi đã trải qua.

Nếu nhà văn Xuân Phượng ở tuổi 97 gặp lại cô bé 16 tuổi ở bến đò Mai ngày ấy (lúc đó bà ở tuổi 37 và quyết định rời nghề bác sĩ để làm một phóng viên chiến trường) thì bà sẽ nói gì?

- Không chỉ bạn mà còn nhiều phóng viên ở Mỹ, Pháp, Ý cũng hỏi tôi câu này. Nhưng tôi nghĩ đó là một câu hỏi không thực tế. Chúng ta không thể tách một con người ra khỏi thời điểm lịch sử của họ.

Năm 1945, đất nước cần phải giành lại độc lập. Tôi đã đóng góp một phần vào đó. Khi 37 tuổi, tôi rời nghề bác sĩ để vào chiến trường vì tôi nghĩ đó là điều đúng với hoàn cảnh lúc ấy. Sau này khi nghỉ hưu, tôi lại dành 30 năm đưa tranh của các họa sĩ Việt Nam ra nước ngoài. Trong mỗi giai đoạn lịch sử, tôi đã làm được những việc mà tôi cho là có ích cho đất nước mình.

Nếu hỏi tôi có hối tiếc không, thì nói không hối tiếc gì cũng không đúng. Nhưng tôi có thể nói rằng, trong mỗi giai đoạn của đất nước, tôi đã làm những điều mà tôi tin là đúng.

Bà từng chia sẻ “Cuộc đời thì không lặp lại, nhưng nuối tiếc thì luôn luôn quay về”. Vậy, với cuốn sách đã đạt nhiều thành công, thỉnh thoảng ngồi lật lại cuốn sách của mình, bà có điều gì còn nuối tiếc?

- Tôi nói với bạn rằng ngay cả một ông tỷ phú, đầy đủ mọi thứ, đến những giờ phút cuối đời vẫn còn tiếc điều này điều kia, huống chi là tôi. Tôi rất vui khi nói rằng, trong những năm cuối đời, từ 90 tuổi đến nay 97 tuổi, tôi đã viết được ba phần lớn nhất của cuộc đời mình thành sách.

Cuốn thứ nhất là Gánh gánh gồng gồng, kể toàn bộ cuộc đời tôi. Cuốn thứ hai, năm 2024 là Khắc đi khác đến, hồi ký về 30 năm tôi đem tranh của các họa sĩ Việt Nam ra nước ngoài. Lúc đó họ còn vô danh, tôi sống cùng họ, chia sẻ khó khăn, nâng đỡ để tranh được nhiều người biết đến. Dù đã từng 2 lần cháy nhà, 7 lần chuyển phòng tranh, mất tiền, bị lừa, cuối cùng tôi vẫn vượt qua. Tên cuốn sách nhắc rằng “có đi thì mới có đến”.

Điều tiếc duy nhất là tôi chưa viết về giai đoạn làm phóng viên chiến trường, khi năm 37 tuổi tôi bỏ nghề bác sĩ, theo các mặt trận ở miền Bắc, rồi Campuchia, Lào… Vì vậy, năm 2025 tôi viết nhanh hồi ký thứ ba Chân cứng đá mềm. Tên sách nói lên ý chí khi quyết tâm bước đi, chân phải cứng, đá cũng phải mềm trước ý chí mình.

Bạn đừng nghĩ rằng 97 tuổi thì con người không còn ước mơ nữa. Tôi vẫn còn ước mơ. Vì vậy, ba cuốn sách này đối với tôi giống như ba phần tóm tắt cuộc đời của mình.

Như bà chia sẻ thì cuốn sách mới được bà thực hiện ra sao?

- Tôi bắt đầu viết vào tháng 3 và đến tháng 6/2025 thì viết xong bản đầu tiên. Sau đó tôi sửa đi sửa lại tới 11 lần. Bản thảo ban đầu khoảng 700 trang, cuối cùng tôi rút lại còn 200 trang.

Dù trong thời gian đó tôi bị ốm nặng, phải vào bệnh viện nhiều lần, nhưng mỗi khi khỏe một chút là tôi lại ngồi dậy sửa bản thảo. Điều này khiến bác sĩ cũng phải ngạc nhiên nhưng tôi muốn hoàn thành cuốn sách trước khi mình nhắm mắt.

Thêm một lần tôi phải mổ túi mật thì đến tháng 1/2026 tôi mới gửi bản thảo cuối cùng cho nhà xuất bản. Nếu mọi việc thuận lợi thì khoảng tháng 4 sách sẽ ra mắt. Tôi cũng không biết mình có sống đến lúc đó hay không, vì năm nay tôi đã 97 tuổi rồi. Nhưng nếu tôi không còn nữa thì tôi vẫn yên lòng, vì những điều mình muốn viết tôi đã viết xong.

Bà có nhắc về câu chuyện 30 năm đem tranh của các họa sĩ Việt Nam ra nước ngoài triển lãm và câu chuyện đó gần đây đã có những ý kiến tiêu cực. Bà đón nhận và có muốn chia sẻ gì?

- Tôi được bạn bè báo cho biết chuyện đó và tôi cũng đã đọc bài viết đó. Lúc đầu tôi rất bàng hoàng nhưng sau đó tôi nhận được rất nhiều tin nhắn của bạn bè, của cả những người tôi chưa từng gặp. Họ khuyên tôi bình tĩnh và nói rằng họ không tin những điều đó. Sự tin tưởng ấy làm tôi bình tĩnh lại.

Có cả những luật sư nói sẵn sàng giúp tôi nếu cần thiết. Nhưng tôi nghĩ rồi mọi việc sẽ qua. Thời gian và sự thật sẽ tự nói lên tất cả. Tôi không thanh minh đâu nhưng tôi nghĩ người viết ấy sẽ có lúc suy nghĩ lại. Vì thế bây giờ tôi muốn quên chuyện đó.

Ở tuổi 97, quan niệm của bà về thời gian có thay đổi không?

- Khi các bạn đến tuổi tôi thì các bạn sẽ hiểu. Mỗi năm đối với người già khác hoàn toàn với mỗi năm của người trẻ. Mỗi năm cơ thể yếu đi một chút. Năm 80 tuổi tôi vẫn còn leo núi Bạch Mã rất nhanh. Nhưng từ 93 tuổi trở đi thì sức khỏe thay đổi rất nhiều. Năm 2025 tôi còn phải mổ túi mật và tiên lượng là không tốt. Vì vậy, bây giờ mỗi ngày sống thêm đều là điều quý giá.

Vậy bà còn điều gì trăn trở?

- Có những bí mật tôi không viết ra sách. Những điều đó tôi giữ cho riêng mình. Tôi cũng đã viết trong di chúc rằng, khi tôi chết xin hãy rắc tro cốt của mình lên dòng sông Hương – quê hương của tôi. Tôi không cần mộ phần gì cả. Mỗi người con chỉ cần giữ một tấm ảnh của tôi là đủ. Cho nên, từ đây đến lúc đó tôi chuẩn bị cho sự ra đi của mình rất bình thản. Có thể những giây phút cuối sẽ đau đớn, nhưng tôi hài lòng với cuộc đời mà cha mẹ và cuộc đời đã cho tôi.

Cảm ơn nhà văn Xuân Phượng về buổi trò chuyện!

×