Tào Tháo đã khiến nhà Tào Ngụy từng bước rơi vào tay... họ Tư Mã?

Tào Tháo đã khiến nhà Tào Ngụy từng bước rơi vào tay... họ Tư Mã?

Nếu một vị hoàng đế trưởng thành, có năng lực và đủ bản lĩnh trị quốc kế vị, rất có khả năng nhà Tào Ngụy sẽ kéo dài thêm nhiều thập kỷ, thậm chí tiếp tục duy trì ưu thế trước Thục Hán và Đông Ngô. Tuy nhiên, đó chỉ là một phần của vấn đề. Điều đáng bàn hơn nằm ở chỗ: một hệ thống chính trị chỉ thực sự được coi là vững chắc khi nó vẫn có thể vận hành ổn định ngay cả lúc người đứng đầu không hoàn hảo. Nếu chỉ cần xuất hiện một vị vua còn nhỏ tuổi hoặc thiếu năng lực là cả triều đại lập tức rơi vào khủng hoảng, thì nguyên nhân không chỉ nằm ở cá nhân nhà vua mà còn phản ánh những khiếm khuyết cố hữu trong chính mô hình cai trị.

Thực tế cho thấy, hệ thống chính trị mà Tào Tháo và những người kế tục xây dựng tồn tại hai điểm yếu mang tính nền tảng. Chính hai điểm yếu này đã khiến nhà Ngụy từng bước đánh mất quyền lực vào tay họ Tư Mã, mở đường cho sự ra đời của nhà Tây Tấn.

Điểm yếu đầu tiên nằm ở cơ chế nắm giữ binh quyền.

Ngay từ khi gây dựng sự nghiệp, Tào Tháo luôn đặt niềm tin tuyệt đối vào người trong tông thất và những gia tộc thân cận, đặc biệt là họ Hạ Hầu. Đây là lựa chọn hoàn toàn hợp lý trong bối cảnh cuối thời Đông Hán đầy biến động. Những người như Hạ Hầu Đôn, Hạ Hầu Uyên, Tào Nhân, Tào Hồng hay Tào Chân đều là các danh tướng có công lớn, vừa trung thành vừa giàu kinh nghiệm trận mạc.

Nhờ lực lượng này, Tào Tháo từng bước thống nhất miền Bắc, đánh bại Viên Thiệu, bình định Quan Trung, thu phục Liêu Đông và xây dựng nền móng cho quốc gia Tào Ngụy sau này.

Tuy nhiên, hệ thống ấy chỉ hoạt động hiệu quả ở thế hệ đầu tiên.

Bước sang thế hệ thứ hai, số lượng thành viên họ Tào và họ Hạ Hầu thực sự đủ tài năng quân sự ngày càng ít. Sau khi Tào Chân qua đời năm 231, trong hoàng tộc gần như không còn vị tướng nào đủ khả năng chỉ huy những chiến dịch quy mô lớn.

Vấn đề này vốn chưa đến mức nguy hiểm nếu các hoàng đế nhà Ngụy luôn đủ năng lực để lựa chọn và cân bằng quyền lực giữa các đại thần. Nhưng khi các hoàng đế kế tiếp đều còn nhỏ tuổi hoặc thiếu quyết đoán, triều đình buộc phải trao quyền chỉ huy quân đội cho những đại thần ngoài tông thất.

Người hưởng lợi lớn nhất từ khoảng trống đó chính là Tư Mã Ý.

Sự kiện Bắc phạt của Gia Cát Lượng càng phơi bày điểm yếu này. Trước sức ép liên tục từ Thục Hán, triều đình Ngụy không thể tiếp tục bổ nhiệm các thành viên hoàng tộc chỉ vì huyết thống. Người cầm quân bắt buộc phải là người có năng lực thực sự. Sau cái chết của Tào Chân, hầu như không còn ai trong họ Tào hay họ Hạ Hầu đủ sức đối đầu với Gia Cát Lượng ngoài Tư Mã Ý.

Từ đây, quyền lực quân sự của nhà Ngụy từng bước dịch chuyển khỏi tay hoàng tộc.

Điểm yếu thứ hai còn nghiêm trọng hơn: hoàng đế họ Tào gần như không có một lực lượng chính trị tự nhiên đủ mạnh để bảo vệ ngai vàng.

Nếu quan sát các triều đại khác trong lịch sử Trung Hoa, có thể thấy hoàng đế thường dựa vào nhiều trụ cột quyền lực khác nhau như ngoại thích, tông thất, hoạn quan hoặc những đại thần trung thành lâu năm để cân bằng ảnh hưởng của các phe phái.

Ở nhà Tào Ngụy, gần như tất cả những lực lượng này đều bị triệt tiêu.

Tào Tháo vốn rất cảnh giác với ngoại thích và hoạn quan vì từng chứng kiến sự suy vong của nhà Đông Hán. Ông cũng không để các thành viên họ Tào tích lũy quá nhiều quyền lực tại triều đình nhằm tránh nguy cơ nội chiến.

Điều đó tạo ra một hệ thống khá hiệu quả khi người đứng đầu là một hoàng đế trưởng thành và đủ uy tín.

Nhưng khi hoàng đế còn nhỏ tuổi, toàn bộ hệ thống lập tức mất đi điểm tựa.

Đây cũng là lý do vì sao người Trung Hoa từ rất sớm đề cao nguyên tắc "đích trưởng tử kế vị". Việc truyền ngôi cho con trưởng giúp giảm nguy cơ tranh chấp ngai vàng giữa các hoàng tử, hạn chế nội chiến và bảo đảm tính chính danh.

Dẫu vậy, mô hình này cũng mang theo một rủi ro rất lớn: không thể tránh khỏi việc xuất hiện những vị vua còn nhỏ tuổi hoặc kém năng lực.

Vấn đề không nằm ở việc có hoàng đế nhỏ tuổi, mà nằm ở chỗ hệ thống được thiết kế như thế nào để đất nước vẫn vận hành ổn định trong thời kỳ nhiếp chính.

Ở điểm này, nhà Tào Ngụy đã thất bại.

Sau khi Ngụy Minh Đế Tào Duệ qua đời năm 239, người kế vị là Tào Phương mới chỉ tám tuổi. Triều đình phải giao quyền phụ chính cho Tào Sảng và Tư Mã Ý.

Ban đầu, đây được xem là sự cân bằng giữa tông thất và đại thần. Nhưng Tào Sảng thiếu kinh nghiệm, liên tiếp phạm sai lầm trong chính trị lẫn quân sự, đặc biệt là chiến dịch thất bại trước Thục Hán tại Hán Trung năm 244. Trái lại, Tư Mã Ý kiên nhẫn tích lũy lực lượng, chờ thời cơ phản công.

Đến năm 249, ông phát động chính biến Cao Bình Lăng, tiêu diệt toàn bộ phe Tào Sảng, từ đó nắm trọn quyền lực triều đình. Kể từ thời điểm ấy, các hoàng đế nhà Tào Ngụy gần như chỉ còn tồn tại trên danh nghĩa.

Nhìn rộng hơn, lịch sử cho thấy không có mô hình kế vị nào thực sự hoàn hảo.

Nhiều dân tộc du mục phương Bắc hay giai đoạn đầu của nhà Thanh áp dụng chế độ lựa chọn người kế vị thông qua hội nghị quý tộc thay vì truyền ngôi tuyệt đối cho con trưởng. Nhật Bản thời Mạc phủ Edo cũng tồn tại nhiều cơ chế cân bằng quyền lực giữa các dòng họ.

Những mô hình ấy đôi khi giúp chọn được người có năng lực hơn, nhưng cũng dễ dẫn đến tranh chấp và nội chiến nếu các phe phái không đạt được đồng thuận.

Ngược lại, chế độ cha truyền con nối giúp bảo đảm tính chính danh, nhưng luôn phải đối mặt với nguy cơ xuất hiện những vị vua yếu kém hoặc còn quá nhỏ tuổi. Nhà Tào Ngụy chính là minh chứng rõ ràng cho nghịch lý ấy.

Nếu Tào Phương hoặc các hoàng đế kế tiếp là những người trưởng thành, đủ bản lĩnh và biết sử dụng nhân tài, rất có thể quyền lực của họ Tư Mã sẽ không bao giờ lớn mạnh đến mức lấn át hoàng quyền. Triều đại này hoàn toàn có khả năng kéo dài thêm nhiều năm, thậm chí tiếp tục duy trì vị thế bá chủ trong thời Tam Quốc.

Nhưng lịch sử không vận hành theo giả định.

Điều khiến nhà Ngụy sụp đổ không đơn thuần là sự xuất hiện của một vị hoàng đế nhỏ tuổi, mà là việc toàn bộ hệ thống chính trị không được thiết kế để bảo vệ ngai vàng trong tình huống ấy. Khi binh quyền đã rơi vào tay các đại thần, còn hoàng đế lại không có bất kỳ lực lượng trung thành nào đủ sức đối trọng, sự trỗi dậy của họ Tư Mã gần như chỉ còn là vấn đề thời gian.

Cuối cùng, chính hệ thống từng giúp họ Tào thống nhất phương Bắc lại trở thành nguyên nhân khiến họ đánh mất thiên hạ. Sự xuất hiện của Tư Mã Ý không phải là nguyên nhân duy nhất dẫn đến sự diệt vong của Tào Ngụy, mà đúng hơn, ông chỉ là người nhìn thấy và tận dụng triệt để những lỗ hổng vốn đã tồn tại ngay từ khi triều đại này được xây dựng. Khi Tư Mã Viêm buộc Ngụy Nguyên Đế Tào Hoán nhường ngôi năm 265 để lập nên nhà Tây Tấn, sự kết thúc của Tào Ngụy thực chất đã được báo trước từ nhiều thập kỷ trước, ngay trong chính những thiết kế quyền lực mà Tào Tháo từng dày công tạo dựng.

×