Tết và kỳ "kiểm toán" vô hình khiến nhiều người sợ về quê ăn Tết

Có những chuyến xe cuối năm không chỉ chở theo vali, thùng quà, cành mai cành đào buộc vội trên nóc. Chúng chở theo cả một bản báo cáo "kiểm toán" năm nay mình sống ra sao, làm được gì, kiếm được bao nhiêu, yêu ai, cưới chưa, có đáng để tự hào không...

Với nhiều người trẻ, về quê ngày Tết giống như một kỳ kiểm toán đời người với cả một hội đồng thẩm định đông đủ. Đó là cô dì chú bác, hàng xóm, bạn học cũ, và cả những ánh mắt im lặng.

Gia đình tôi thực ra không đặt nặng chuyện con cái phải cưới vợ gả chồng theo một mốc tuổi cố định. Mẹ tôi chưa bao giờ ép tôi phải hoàn thành chỉ tiêu gia đình như một nhiệm vụ. Bà thương con theo cách mộc mạc của người phụ nữ từng đi qua nhiều thiếu thốn, miễn con sống tử tế, làm việc đàng hoàng, vậy là đủ.

Nhưng mẹ tôi sống giữa một cộng đồng nhỏ.

Và trong cộng đồng ấy, cuộc đời của một người hiếm khi dừng lại ở ranh giới căn nhà.

Mỗi dịp cuối năm, những câu hỏi lại theo nhau bước vào sân: “Giờ làm ở đâu rồi?”, “Lương tháng bao nhiêu?”, “Tuổi đó rồi còn chưa tính chuyện gia đình à?”, “Con nhà bác T. nhỏ hơn mà hai đứa rồi đó.” Những câu hỏi được nói bằng giọng cười, bằng sự thân tình của xóm giềng. Song khi lặp lại đủ nhiều, chúng bắt đầu tạo thành áp lực.

Tôi nhớ một buổi tối trước Tết, mẹ tôi ngồi bên bàn trà, giọng nhẹ đi: “Mẹ không ép con gì đâu. Nhưng người ta hỏi nhiều quá, mẹ cũng ngại.”

Tôi hiểu bà. Bà đứng giữa hai lực kéo. Một bên là mong muốn bảo vệ con, một bên là áp lực của dư luận. Câu nói ấy khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn bất kỳ lời thúc giục trực tiếp nào. Tôi nhận ra mình không chỉ đang đối diện với câu hỏi của hàng xóm. Tôi đang nhìn thấy sự lúng túng của mẹ khi phải giải thích thay cho cuộc đời tôi.

Ta vẫn nói Tết là đoàn viên. Nhưng trong một xã hội chuyển động quá nhanh, Tết còn là thời điểm các hệ giá trị va vào nhau. Ở thành phố, con người được nhìn như một hành trình: những dự án đang làm, những kỹ năng đang trau dồi, những bước rẽ đầy thử nghiệm. Ở quê nhà, con người thường được nhìn như một kết quả: lương tháng bao nhiêu, chức danh gì, có nhà chưa, đã lập gia đình chưa. Hai hệ quy chiếu này đều có nền tảng riêng. Khi đặt cạnh nhau, chúng tạo ra một độ lệch khiến người trẻ nhiều lúc cảm thấy mình lạc nhịp.

Nỗi sợ vì thế nằm ở việc phải nén toàn bộ giá trị bản thân vào vài con số dễ đếm. Một năm miệt mài xây dựng một dự án còn đang ủ mầm, một năm đầu tư cho việc học, một năm vượt qua khủng hoảng cá nhân… tất cả có thể thu gọn lại trong câu: “Vậy thu nhập năm nay sao?” Cảm giác bị thu nhỏ vào vài chỉ số ấy dễ làm người ta mệt mỏi.

Ở chiều khác, Tết còn là mùa cao điểm của chi tiêu để giữ thể diện. Vé xe, quà cáp, lì xì, những bữa cơm thăm hỏi… tất cả đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Tôi từng chứng kiến bạn bè mình tính toán từng khoản chỉ để về quê cho đàng hoàng, để cha mẹ không bị đặt vào thế khó xử. Có người chấp nhận thiếu hụt tài chính sau Tết, vì cảm giác hụt tiền dễ chịu hơn cảm giác bị đánh giá. 

Nhưng sâu hơn tiền bạc là cảm giác phải đạt đến một phiên bản đủ sáng mới dám bước qua cổng nhà. Có người bạn tâm sự với tôi rằng liệu bạn nên chờ thêm một cột mốc rõ ràng hơn rồi mới về. Khi có một danh xưng rõ hơn, một thành tựu dễ kể hơn, có lẽ mẹ bạn sẽ bớt bị hỏi. Suy nghĩ ấy biến Tết thành một kỳ thi. Người ta về nhà với tâm thế phòng thủ, mang theo những câu trả lời đã chuẩn bị sẵn.

Dần dần tôi hiểu ra rằng cách nghĩ ấy làm chúng ta kiệt sức. Thành công trong nghĩa sâu rộng không chỉ nằm ở bảng lương hay chức danh. Có những năm giá trị của chúng ta nằm ở sự trưởng thành nội tâm, ở việc vượt qua một giai đoạn khó khăn, ở khả năng tiếp tục tin vào con đường mình chọn. Những điều đó không dễ quy đổi thành con số, nhưng lại là nền tảng bền vững nhất.

Tết vì thế phơi bày một nghịch lý. Gia đình mong con cháu sum vầy, mong nhìn thấy sự an ổn. Người trẻ mong được chấp nhận với hành trình riêng của mình. Khi hai mong muốn ấy gặp nhau trong khuôn khổ câu hỏi cũ, khoảng cách dễ xuất hiện. Người lớn hỏi với thiện ý. Người trẻ nghe và cảm nhận sức ép. Cả hai đều xuất phát từ tình thương, nhưng sử dụng hai ngôn ngữ khác nhau.

Tôi từng nói với mẹ rằng cuộc đời tôi không thể được tóm lại trong vài câu trả lời ngắn. Mẹ tôi im lặng rồi gật đầu. Từ đó, khi ai đó hỏi quá sâu, bà chỉ cười và nói: “Nó tự lo được.” Câu nói ấy trở thành một lớp đệm giữa tôi và những phép đo bên ngoài.

Với tôi, Tết là cơ hội để gia đình rà soát lại hệ giá trị của mình. Thành công vật chất có ý nghĩa. Song con người còn có sức khỏe, có bình an, có lựa chọn sống đúng với mình. Nếu gia đình nào cũng thấm nhuần điều đó, người trẻ khi ấy có thể bước vào Tết với sự hiện diện trọn vẹn, thay vì một bản báo cáo thành tích. Và quê nhà sẽ là nơi mỗi người được phép trở về với cả những phần còn dang dở.

Tác giả bài viết là Nghiên cứu sinh Tiến sĩ Lê Hoài Việt, Giảng viên Trường đại học Mở TP.HCM. Đồng thời, anh cũng là Thành viên Hội đồng Tư vấn và Hỗ trợ Khởi nghiệp Quốc gia Phía Nam. Anh có nhiều năm kinh nghiệm giảng dạy các môn về khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo và kỹ năng mềm cho sinh viên và cũng là một tác giả với nhiều đầu sách chất lượng.

×