Thách thức chưa từng có của ngành phân bón, buộc phải chuyển đổi xanh để tồn tại

Phân bón giả làm đau đầu các nhà quản lý

Phát biểu tại hội thảo “Định hướng phát triển ngành phân bón quốc gia trong bối cảnh biến động địa chính trị toàn cầu”, do Hiệp hội Phân bón Việt Nam tổ chức sáng 16/6, ông Nguyễn Trí Ngọc, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Phân bón Việt Nam cho biết: Ngành phân bón Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới trong bối cảnh thế giới có nhiều biến động sâu sắc về địa chính trị, năng lượng, khí hậu, công nghệ và thương mại. Những thay đổi này vừa tạo ra các thách thức chưa từng có, vừa mở ra những cơ hội mới để tái cấu trúc và nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành.

Nội tại của ngành phân bón cũng đang gặp 4 thách thức lớn: Giá nguyên liệu và năng lượng biến động mạnh; rủi ro chuỗi cung ứng và logistics; áp lực cạnh tranh từ sản phẩm nhập khẩu; yêu cầu từ chuyển đổi xanh và giảm phát thải.

"Trong bối cảnh đó, mục tiêu phát triển của ngành không chỉ dừng lại ở việc bảo đảm nguồn cung cho sản xuất nông nghiệp, mà cần hướng tới xây dựng một ngành phân bón có khả năng tự chủ cao hơn, chống chịu tốt hơn, xanh hơn và dựa nhiều hơn vào khoa học công nghệ, dữ liệu và đổi mới sáng tạo", ông Ngọc nói.

Để đáp ứng mục tiêu này, ông Nguyễn Trí Ngọc kiến nghị 5 vấn đề lớn về chính sách: Xây dựng chiến lược phát triển ngành; Hoàn thiện cơ chế chính sách; tham gia tích cực chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, mang lại hiệu quả thiết thức cho ngành nông nghiệp; Hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh, điều này cần sự vào cuộc của cơ quan quản lý nhà nước, hỗ trợ và đồng hành cùng doanh nghiệp tham gia tích cực, hiệu quả vào công cuộc tái cấu trúc của ngành nông nghiệp; Xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh - đây là yếu tố tiên quyết để hàng hóa tốt phát huy giá trị và triệt tiêu cơ hội hàng giả, hàng kém chất lượng.

Đặc biệt, cần tăng cường đối thoại nhà nước – doanh nghiệp – nhà khoa học, tạo thành liên minh bền vững giữa nhà nước, doanh nghiệp, HTX, nông dân, từ đó tạo ra các sản phẩm phục vụ mục tiêu phát triển bền vững của ngành nông nghiệp.

“Dù có nhiều nỗ lực song đến nay, tình trạng phân bón giả, phân bón kém chất lượng vẫn đang làm đau đầu các nhà quản lý, gây thiệt hại cho nông dân và các nhà sản xuất phân bón chân chính. Do đó, chúng ta rất cần xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch, lành mạnh, nếu không thì hàng hoá có chất lượng tốt không được phát huy, hàng giả sẽ có cơ hội len lỏi vào cuộc sống”, ông Ngọc nhấn mạnh.

Dự báo về thị trường phân bón thời gian tới, ông Nguyễn Hữu Tú, Tổng Giám đốc Tập đoàn Hoá chất Việt Nam cho biết: Sự bất ổn địa chính trị tại các khu vực đang gây đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, làm biến động giá nguyên liệu đầu vào, gây khó khăn cho Tập đoàn trong việc kiểm soát giá thành sản xuất cũng như duy trì sự ổn định của các kế hoạch sản xuất kinh doanh.

Các nguồn nguyên liệu chiến lược như quặng Apatit loại 1, loại 3 cạn kiệt, buộc Tập đoàn phải chuyển sang khai thác và tuyển quặng với chi phí công nghệ cao hơn, trong điều kiện địa chất ngày càng phức tạp. Chưa kể, giá nguyên vật liệu đầu vào của hầu hết các nhóm ngành đều tăng, nguồn cung không đủ cho sản xuất, cước vận chuyển tăng; giá điện và dự báo giá than vẫn sẽ tăng…, tất cả các yếu tố này làm tăng giá thành sản xuất, làm giảm chỉ tiêu hiệu quả của các đơn vị.

"Ngành phân bón và lĩnh vực hoá chất nói chung đang đứng trước những bước ngoặt lớn, buộc phải cấp bách chuyển đổi sang quy trình sản xuất "xanh". Nhìn rõ những thách thức này, Tập đoàn Hóa chất Việt Nam xác định lấy đổi mới công nghệ – chuyển đổi số – chuyển đổi xanh làm trụ cột; Ưu tiên phát triển theo hướng đầu tư chiều sâu, cải tiến công nghệ, chuyển đổi sản xuất sản phẩm có chứa hàm lượng P2O5 cao hơn", ông Tú khẳng định.

Ngoài ra, Tập đoàn Hoá chất cũng cho biết sẽ có những bứt phá trong nghiên cứu hoạt chất, đa dạng hóa danh mục sang sản phẩm hữu cơ vi sinh và bình xịt côn trùng, đồng thời chuyên nghiệp hóa hệ thống quản lý chất lượng (QA) để cung cấp dịch vụ trọn gói kỹ thuật cao phục vụ canh tác quy mô lớn.

"Tập đoàn tập trung vào các dự án dẫn dắt chuyển đổi xanh và phát triển bền vững, như chuyển đổi công nghệ, thiết bị và quy trình sản xuất theo hướng hiện đại, tự động hóa, tối ưu hóa nhằm tiết kiệm năng lượng, giảm phát thải và tận dụng hiệu quả nguồn nhiệt thừa. Đồng thời, triển khai mô hình kinh tế tuần hoàn và hoạt động tái chế chất thải...", ông Nguyễn Hữu Tú khẳng định.

Xu hướng chuyển dịch sang phân bón hữu cơ, vi sinh

Số liệu thống kê giai đoạn 2015 - 2025 cho thấy, trung bình mỗi năm Việt Nam sử dụng khoảng 10,27 triệu tấn phân bón thương phẩm. Dù phân bón vô cơ vẫn chiếm ưu thế (khoảng 7,6 triệu tấn), nhưng tỷ lệ phân bón hữu cơ và sinh học đang có sự tăng trưởng rõ rệt, từ 12% ở giai đoạn trước lên 16% hiện nay.

Trong khi đó, chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh cũng đã đặt ra mục tiêu cụ thể: Nâng tỷ lệ sản phẩm phân bón hữu cơ được phép lưu hành lên 30% và nâng công suất sản xuất lên 5 triệu tấn. Điều này không chỉ nhằm nâng cao sức khỏe đất mà còn đáp ứng các cam kết giảm phát thải khí nhà kính trong nông nghiệp.

Phát biểu tại hội thảo, bà Nguyễn Thị Hiền, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC) tiết lộ, với sản lượng phân bón lớn, ngoài thị trường trong nước thì buộc công ty phải tìm hướng xuất khẩu và hiện nay đơn vị đã xuất khẩu đến 22 thị trường, trong đó bao gồm cả các thị trường xa xôi và khó tính nhất như Úc, New Zealand và Mỹ.

Điểm sáng trong chiến lược của PVCFC là việc chủ động "chuyển đổi xanh" để vượt qua các rào cản kỹ thuật quốc tế. Bà Hiền cho biết: Để đạt chứng chỉ "Level 1" xuất khẩu sang Úc, doanh nghiệp đã phải thay đổi toàn bộ quy trình, trong đó bao gồm việc ứng xử với người lao động, đảm bảo mức lương và điều kiện làm việc tiêu chuẩn. Loại bỏ nhựa (Plastic): Chuyển từ hàng bao sang xuất khẩu hàng rời (bulk) để giảm phát thải và đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường của nước sở tại. Sử dụng hệ thống quản trị dữ liệu (BI) để điều hành cung ứng và bán hàng theo thời gian thực, giúp tối ưu hóa chi phí và tăng khả năng cạnh tranh.

"Riêng thị trường Campuchia, hàng năm PVCFC cung ứng tới trên 200.000 tấn; còn lại thì chủ yếu tận dụng lợi thế địa chính trị để xuất khẩu ra các nước châu lục khác. Với tư duy, định hướng như vậy nên PVCFC đang là đơn vị xuất khẩu phân bón lớn nhất cả nước, dự kiến năm nay hơn nửa triệu tấn. Trong khi tổng lượng phân bón xuất khẩu cả nước trung bình 1,8 – 2 triệu tấn", bà Hiền cho hay.

Bà Nguyễn Thị Hiền nhấn mạnh thêm, trong bối cảnh phức tạp hiện nay, các nhà máy phân bón trong nước cần tăng cường đoàn kết để bảo vệ thị trường chung. Bài học từ Hiệp hội phân bón Trung Quốc trong việc điều tiết giá xuất khẩu để bảo vệ lợi ích chung là một ví dụ điển hình về việc "buôn có bạn, bán có phường" mà các doanh nghiệp Việt Nam cần học tập khi bước ra biển lớn.

Cũng theo bà Hiền, để hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2035, ngành phân bón Việt Nam cần tập trung vào năm trụ cột chiến lược gồm: Tự chủ – Xanh – Thông minh – Liên kết – Hội nhập. Đặc biệt, ngành cần đẩy mạnh đổi mới công nghệ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, giảm phát thải và phát triển các sản phẩm thân thiện môi trường.

Bên cạnh các dòng phân bón truyền thống, cần khuyến khích phát triển các dòng sản phẩm hiệu quả cao, phân bón sinh học, phân bón hữu cơ và các giải pháp dinh dưỡng tiên tiến phù hợp với yêu cầu của nền nông nghiệp hiện đại. Đây không chỉ là yêu cầu về môi trường mà còn là điều kiện để nâng cao năng lực cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

TS. Phùng Hà, Chủ tịch Hiệp hội Phân bón Việt Nam: Cần có chiến lược quốc gia về phân bón

Một số xung đột địa chính trị toàn cầu thời gian gần đây đã chứng tỏ ngành phân bón là một ngành rất nhạy cảm, liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực và xa hơn nữa là an ninh quốc gia.

Với lượng phân bón sản xuất trong nước từ 6,5 – 7 triệu tấn và 4-4,5 triệu tấn phân bón nhập khẩu, ngành phân bón Việt Nam đã cung cấp đủ phân bón cho sản xuất nông nghiệp. Tuy nhiên ngành phân bón cần phải hướng tới phân bón hiệu quả sử dụng cao (EEF – Enhanced Efficiency Fertilizer), phân bón gìn giữ và nâng cao sức khỏe của đất, phân bón góp phần giảm khí phát thải nhà kính, cân đối giữ phân bón vô cơ và phân bón hữu cơ, vi sinh.

Nền nông nghiệp Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mang tính bước ngoặt, chuyển từ phương thức canh tác truyền thống, nặng tính kinh nghiệm và thói quen để tiến tới nền nông nghiệp thông minh, tuần hoàn và ứng dụng công nghệ cao. Sự chuyển dịch này không chỉ nhằm nâng tầm giá trị nông sản mà còn là yêu cầu bắt buộc để thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050 của Chính phủ.

Do đó, chúng ta rất cần có chiến lược phát triển quốc gia cho ngành phân bón, với những yêu cầu cấp thiết về đổi mới tư duy, hoàn thiện chính sách và thúc đẩy đổi mới sáng tạo, để phân bón thực sự trở thành động lực cho nông nghiệp phát triển bền vững.

×