Thẩm Vạn Tam: Đại phú thương giàu nức tiếng Trung Quốc, gấp nhiều lần Hoà Thân và kết cục bị vua cho lưu đày

Gia sản Thẩm Vạn Tam nức tiếng vùng Giang Nam

Thẩm Vạn Tam là một trong những đại phú thương nổi tiếng nhất trong lịch sử Trung Quốc cuối thời Nguyên, đầu thời Minh. Tên tuổi ông gắn với vùng Giang Nam trù phú, với những câu chuyện về ruộng đất, thương mại đường thủy, vàng bạc, xây thành Nam Kinh và cả mối quan hệ đầy phức tạp với Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương.

Tên thật của Thẩm Vạn Tam thường được cho là Thẩm Phú, tự Trọng Vinh. “Vạn Tam” là cách gọi được lưu truyền rộng rãi về sau. Gia đình ông có nguồn gốc ở khu vực Hồ Châu, thuộc Chiết Giang ngày nay, sau đó chuyển tới vùng Chu Trang, thuộc Tô Châu, tỉnh Giang Tô.

Theo Trương Tam Phong toàn tập, Thẩm Vạn Tam từng có thời gian theo học Trương Tam Phong, nhân vật nổi tiếng trong truyền thuyết Đạo giáo Trung Quốc. Trước khi bái sư, ông được kể là từng nói rằng mình muốn học Đạo để giúp đời, không cầu giàu sang. Thấy ông thành tâm, Trương Tam Phong truyền cho một số phương pháp liên quan đến luyện đan, luyện kim.

Câu chuyện kể rằng có lần lò luyện của ông bốc cháy, thiêu rụi cả nơi luyện đan và nhà cửa. Không bỏ cuộc, Thẩm Vạn Tam bán cả thuyền đánh cá và lưới để tiếp tục thử nghiệm. Sau nhiều lần thất bại, ông được cho là đã thành công và chỉ trong thời gian ngắn tích lũy được lượng lớn vàng bạc.

Ở góc độ thực tế hơn, sự giàu có của Thẩm Vạn Tam thường được gắn với hoạt động thương mại quy mô lớn tại vùng Giang Nam. Ông được cho là đã kinh doanh các mặt hàng có giá trị cao như tơ lụa, đồ sứ và nhiều sản phẩm thủ công, đồng thời tận dụng mạng lưới đường thủy để đưa hàng hóa đi xa. Nhờ đó, gia đình họ Thẩm từng bước trở thành một trong những thế lực kinh tế nổi bật ở Giang Nam.

Danh tiếng và tiềm lực tài chính của họ Thẩm lớn đến mức trong những ghi chép và truyền thuyết đời sau, gia đình này thường được mô tả là đối tượng đặc biệt được triều đình nhà Minh chú ý, thậm chí có những cách thu thuế và quản lý riêng.

Mức độ giàu có của Thẩm Vạn Tam về sau được mô tả bằng nhiều cách rất phóng đại. Các câu chuyện dân gian kể rằng kho bạc nhà ông đầy vàng bạc, ruộng đất trải rộng, thương thuyền đi khắp nơi. Có chuyện còn cho rằng ông sở hữu một “chậu tụ bảo” có khả năng sinh ra của cải bất tận. Tất nhiên, “chậu tụ bảo” chỉ thuộc về truyền thuyết.

Một số ghi chép còn cho thấy gia đình họ Thẩm đủ khả năng trả những khoản tiền lớn cho việc giáo dục con cháu. Có câu chuyện kể rằng một học giả được mời tới dạy học cho gia đình, mỗi khi học trò hoàn thành tốt một bài văn có thể được thưởng tới hàng chục lạng bạc.

Câu chuyện góp tiền xây thành Nam Kinh của Thẩm Vạn Tam

Để lấy lòng Hoàng đế Chu Nguyên Chương, đồng thời mong tìm kiếm công danh, Thẩm Vạn Tam bắt đầu công khai phô trương sự giàu có và dâng bạc cho triều đình. Sau khi Chu Nguyên Chương đánh chiếm vùng Giang Chiết, Thẩm Vạn Tam cùng em trai là Vạn Tứ (Thẩm Quý) đã đứng đầu trong số các đại phú hào vùng Lưỡng Chiết, nộp 10.000 hộc lương thực và dâng 5.000 lượng bạc để hỗ trợ quân nhu. Sử sách ghi lại rằng: “Quân lương của Thái Tổ phần lớn lấy từ đó”.

Tương truyền, Chu Nguyên Chương chuẩn bị định đô tại Nam Kinh và quyết định mở rộng thành Ứng Thiên, xây dựng một kinh thành thật nguy nga. Tuy nhiên, do chiến tranh liên miên, chi phí quân sự khổng lồ khiến triều đình gần như không có đủ tiền để xây dựng tường thành. Thẩm Vạn Tam liền nhận xây đoạn tường thành từ Cửa Tụ Bảo đến Thủy Tây Môn, đồng thời đảm nhận các hạng mục liên quan như nhà cửa, đường phố, cầu cống, thủy quan và công sở.

Ông không chỉ mời những thợ xây dựng và kiến trúc sư hàng đầu mà còn ngày ngày trực tiếp có mặt tại công trường để đôn đốc tiến độ, kiểm tra chất lượng. Mặc dù một số quan “kiểm hiệu” thường xuyên tới công trường gây khó dễ, tìm cách kiếm chác, Thẩm Vạn Tam vẫn hoàn thành phần tường thành của mình sớm hơn ba ngày so với phần công trình do hoàng gia trực tiếp xây dựng.

Thế nhưng, chính điều này lại khiến ông vô tình làm mất mặt Hoàng đế. Phải biết rằng, khi Chu Nguyên Chương cho xây dựng tường thành nhà Minh, công trình trải dài hàng chục kilômét. Riêng việc nung gạch xây thành đã huy động nhân lực và vật lực từ hơn 180 huyện. Trong khi đó, chỉ riêng gia đình Thẩm Vạn Tam đã hoàn thành khoảng 1/3 khối lượng công trình và vật liệu của tường thành.

Chưa dừng lại ở đó, ông còn đề nghị với Chu Nguyên Chương rằng mình sẵn sàng dùng 1 triệu lượng vàng của bản thân để thay Hoàng đế ban thưởng cho quân đội. Chu Nguyên Chương rất không hài lòng, liền nói:

“Ta có hàng triệu đại quân, ngươi có bao nhiêu tiền mà đòi ban thưởng?”

Thẩm Vạn Tam bình thản trả lời rằng ông có thể thưởng cho mỗi binh sĩ một lượng vàng. Nếu tính theo giá thị trường, mỗi người tương đương khoảng 20.000 nhân dân tệ ngày nay. Với 1 triệu quân, số tiền ít nhất cũng lên tới 20 tỷ nhân dân tệ! Nhưng đối với Thẩm Vạn Tam, số tiền đó dường như vẫn chẳng đáng là bao.

Điều này cuối cùng khiến Chu Nguyên Chương nổi trận lôi đình. Thẩm Vạn Tam bị tịch thu gia sản và đày tới vùng biên giới Vân Nam. Cho đến ngày nay, tại khu vực miền Nam Giang Tô, miền Bắc Chiết Giang và An Huy vẫn lưu truyền rộng rãi nhiều câu chuyện, truyền thuyết về Thẩm Vạn Tam, từ quá trình làm giàu, cuộc sống xa hoa, ruộng đất, hoạt động kinh doanh cho đến đời sống gia đình.

Gia đình họ Thẩm và những biến cố sau đó

Tư liệu liên quan đến gia đình Thẩm Vạn Tam khá phức tạp và còn tồn tại nhiều cách ghi chép khác nhau. Về con cái, Thẩm Vạn Tam được cho là có ít nhất ba người con. Ngoài Thẩm Mậu và Thẩm Vượng, một số địa phương nhắc tới là ông còn có người con tên Thẩm Vinh, sau này Thẩm Vinh có con là Thẩm Sâm.

Sau khi Thẩm Vạn Tam gặp biến cố dưới thời Chu Nguyên Chương, người con trưởng của ông cũng bị liên lụy. Trước tình thế đó, một bộ phận con cháu họ Thẩm được cho là đã tìm cách rời khỏi Giang Nam để tránh những ảnh hưởng từ biến cố của gia tộc.

Một giả thuyết được lưu truyền tại khu vực Vân Nam – Quý Châu: một nhánh hậu duệ của Thẩm Vạn Tam có thể đã theo các lực lượng nhà Minh tiến xuống phía tây nam và định cư tại những khu vực Đồn Bảo, nơi hình thành từ quá trình bố trí quân đội và dân cư sau các chiến dịch của nhà Minh.

Theo đó, hậu duệ họ Thẩm có thể đã đi theo lực lượng do Mộc Anh chỉ huy. Để tránh bị truy xét, họ được cho là đã thay đổi thân phận, sống kín đáo và hòa nhập vào cộng đồng cư dân Đồn Bảo. Họ hạn chế nhắc tới nguồn gốc thực sự, đồng thời duy trì một số quy tắc gia tộc nhằm bảo tồn ký ức về tổ tiên.

Những phong tục được cho là có liên quan gồm duy trì nghề kinh doanh qua nhiều thế hệ, thờ Thần Tài mà dân gian gắn với hình tượng Thẩm Vạn Tam, lưu giữ gia phả theo cách đặc biệt và hướng về quê tổ khi thực hiện các nghi lễ tưởng niệm.

×