Thành Cát Tư Hãn thời kỳ cực thịnh: Lãnh thổ rộng đến mức nào mà được ca ngợi là "một đời thiên kiêu"?

Nhắc đến những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử nhân loại, Thành Cát Tư Hãn (tên thật Bột Nhi Chỉ Cân Thiết Mộc Chân – Borjigin Temüjin) luôn là cái tên được xếp vào hàng đầu. Chỉ trong vài thập niên, ông đã thống nhất các bộ lạc Mông Cổ vốn chinh chiến liên miên, xây dựng nên một đế quốc có tốc độ bành trướng nhanh nhất lịch sử và làm thay đổi cục diện chính trị của toàn bộ lục địa Á – Âu.

Trong bài thơ "沁园春·雪" (Thấm viên xuân – Tuyết), Chủ tịch Mao Trạch Đông từng nhắc đến Thành Cát Tư Hãn bằng câu nổi tiếng: "一代天骄，成吉思汗" (Một đời thiên kiêu – Thành Cát Tư Hãn). "Thiên kiêu" có nghĩa là bậc anh hùng kiệt xuất do trời sinh, người có tài năng và khí phách vượt xa những người cùng thời. Danh xưng ấy không chỉ xuất phát từ những chiến thắng quân sự lẫy lừng, mà còn bởi quy mô lãnh thổ và tầm ảnh hưởng mà ông để lại.

Thành Cát Tư Hãn - Từ cậu bé mồ côi đến người thống nhất thảo nguyên

Thiết Mộc Chân sinh khoảng năm 1162 bên bờ sông Onon, thuộc vùng đông bắc Mông Cổ ngày nay. Ông sinh ra trong bộ tộc Khất Nhan (Kiyat), dòng họ Bột Nhi Chỉ Cân.

Cha ông là Dã Tốc Cai (Yesügei) – một thủ lĩnh có tiếng trên thảo nguyên. Tuy nhiên, khi Thiết Mộc Chân mới khoảng chín tuổi, Dã Tốc Cai bị đối thủ đầu độc. Sau cái chết của cha, gia đình ông lập tức bị các bộ lạc bỏ rơi. Thiết Mộc Chân cùng mẹ và các em phải sống trong cảnh nghèo đói, săn bắt và hái lượm để tồn tại.

Chính quãng thời gian khốn khó ấy đã rèn luyện nên ý chí phi thường của Thiết Mộc Chân. Ông lần lượt thu phục các đồng minh, đánh bại những kẻ thù từng phản bội gia đình mình và từng bước thống nhất các bộ lạc Mông Cổ vốn chia rẽ hàng trăm năm.

Năm 1206, tại đại hội Kurultai, các thủ lĩnh Mông Cổ tôn Thiết Mộc Chân làm "Thành Cát Tư Hãn" (Genghis Khan). Nhiều học giả cho rằng danh hiệu này mang ý nghĩa "Đại Hãn có quyền lực bao trùm như đại dương", tượng trưng cho vị vua cai trị bốn phương.

Đây cũng là thời điểm Đại Mông Cổ quốc chính thức ra đời.

Những cuộc chinh phạt làm thay đổi lịch sử

Sau khi thống nhất Mông Cổ, Thành Cát Tư Hãn bắt đầu thực hiện mục tiêu mà hầu như mọi vị quân chủ thời trung đại đều theo đuổi: mở rộng lãnh thổ.

Chinh phạt Tây Hạ

Mục tiêu đầu tiên của ông là Tây Hạ.

Từ năm 1205, quân Mông Cổ liên tục tấn công quốc gia này. Cuộc chiến kéo dài hơn hai thập niên với nhiều lần giao tranh lớn nhỏ.

Đến năm 1227, ngay trước khi Thành Cát Tư Hãn qua đời, Tây Hạ chính thức bị tiêu diệt.

Dù ông không trực tiếp chứng kiến toàn bộ quá trình kết thúc, nhưng việc Tây Hạ sụp đổ là kết quả trực tiếp từ những chiến dịch do chính ông khởi xướng.

Tấn công nhà Kim

Kẻ thù lớn tiếp theo là nhà Kim của người Nữ Chân.

Quan hệ giữa Mông Cổ và nhà Kim vốn đầy thù hận. Trong nhiều năm, nhà Kim từng thực hiện các chiến dịch đàn áp và tàn sát các bộ lạc Mông Cổ nhằm ngăn chặn sự lớn mạnh của họ.

Năm 1211, Thành Cát Tư Hãn phát động chiến dịch quy mô lớn đánh Kim.

Chỉ vài năm sau, quân Mông Cổ đã vượt Vạn Lý Trường Thành, đánh chiếm nhiều thành trì quan trọng.

Năm 1215, họ chiếm được Trung Đô (Bắc Kinh ngày nay), buộc triều đình Kim phải rút xuống Khai Phong.

Dù nhà Kim chỉ chính thức diệt vong vào năm 1234, sau khi Thành Cát Tư Hãn qua đời và dưới thời con trai ông là Oa Khoát Đài, nhưng nền móng dẫn đến sự sụp đổ ấy được chính ông đặt ra.

Cuộc viễn chinh về phía Tây

Nếu chỉ chinh phục các quốc gia ở Đông Á, có lẽ Thành Cát Tư Hãn chưa đủ để trở thành nỗi ám ảnh của cả châu Âu.

Danh tiếng của ông thực sự vang dội sau các cuộc viễn chinh về phía tây.

Năm 1218, xảy ra sự kiện Otrar.

Một đoàn thương nhân và sứ thần Mông Cổ bị thống đốc thành Otrar của đế quốc Khwarezm bắt giữ và sát hại. Khi Thành Cát Tư Hãn cử sứ giả đến yêu cầu giải thích, vị vua Khwarezm là Muhammad II lại tiếp tục xử tử các sứ thần.

Trong văn hóa Mông Cổ, sát hại sứ giả là hành động không thể tha thứ.

Năm 1219, Thành Cát Tư Hãn huy động khoảng 10–15 vạn quân, chia thành nhiều cánh tiến công Khwarezm.

Chỉ trong chưa đầy ba năm, các thành phố giàu có như Bukhara, Samarkand, Urgench lần lượt thất thủ.

Muhammad II phải bỏ chạy liên tục và cuối cùng chết trên một hòn đảo thuộc biển Caspi.

Người kế vị là Jalal ad-Din tiếp tục chống cự, nhưng Thành Cát Tư Hãn đích thân truy kích hàng nghìn kilômét tới tận bờ sông Ấn (Indus). Theo sử sách Ba Tư, Jalal ad-Din đã cưỡi ngựa nhảy xuống sông để thoát thân trước sự truy đuổi của quân Mông Cổ.

Trong khi đó, hai danh tướng Triết Biệt (Jebe) và Tốc Bất Đài (Subutai) tiếp tục dẫn quân tiến xa hơn về phía tây, vượt dãy Kavkaz, đánh bại liên quân Nga – Cuman trong trận sông Kalka năm 1223, mở đường cho các cuộc chinh phục Đông Âu sau này.

Đế quốc rộng lớn đến mức nào?

Điều thú vị là Thành Cát Tư Hãn khi còn sống chưa xây dựng được đế quốc lớn nhất lịch sử Mông Cổ.

Lúc ông qua đời năm 1227, lãnh thổ Đại Mông Cổ đã trải dài từ:

- Bờ Thái Bình Dương ở Đông Á;

- Qua Mông Cổ, miền bắc Trung Quốc;

- Trung Á;

- Một phần Ba Tư;

- Tới sát vùng biển Caspi.

Diện tích ước tính vào khoảng 12 triệu km².

Sau khi các con và cháu ông tiếp tục mở rộng lãnh thổ, đặc biệt dưới thời Oa Khoát Đài, Mông Kha và Hốt Tất Liệt, đế quốc Mông Cổ đạt cực thịnh với khoảng 24 triệu km², chiếm gần 16% diện tích đất liền của Trái Đất, trở thành đế quốc liền thổ lớn nhất lịch sử nhân loại.

Lãnh thổ ấy bao phủ phần lớn lãnh thổ của hơn 30 quốc gia ngày nay, từ Hàn Quốc, Trung Quốc, Mông Cổ, Kazakhstan, Uzbekistan, Nga, Iran cho tới Ukraine và một phần Đông Âu.

Ước tính có khoảng 100 triệu người sinh sống dưới quyền cai trị của người Mông Cổ vào thế kỷ XIII.

Vì sao Thành Cát Tư Hãn gần như không thể bị đánh bại?

Nhiều nhà sử học cho rằng thành công của ông không chỉ đến từ sức mạnh quân sự.

Ông tiến hành hàng loạt cải cách mang tính cách mạng:

- Xóa bỏ sự chia rẽ giữa các bộ lạc.

- Đề bạt tướng lĩnh dựa trên năng lực thay vì dòng dõi.

- Xây dựng hệ thống truyền tin ngựa trạm (Yam) cực kỳ hiệu quả.

- Áp dụng kỷ luật quân đội nghiêm khắc.

- Tổ chức quân đội theo hệ thống thập phân (10, 100, 1.000 và 10.000 quân), giúp việc chỉ huy linh hoạt hơn.

Kỵ binh Mông Cổ có thể di chuyển tới 100–150 km mỗi ngày, vượt xa hầu hết các đội quân cùng thời.

Ngoài ra, họ còn rất giỏi chiến tranh tâm lý, nghi binh, chia quân bao vây và tận dụng kỹ thuật công thành của người Hán, người Ba Tư cùng nhiều dân tộc khác.

Di sản vượt ra ngoài chiến tranh

Ngày nay, hình ảnh Thành Cát Tư Hãn vẫn gây nhiều tranh cãi.

Ở nhiều quốc gia từng bị Mông Cổ chinh phục, ông được nhớ đến như một vị tướng chinh phục tàn khốc.

Trong khi đó, tại Mông Cổ, ông được tôn vinh là vị anh hùng dân tộc, người khai sinh quốc gia.

Bên cạnh những cuộc chiến đẫm máu, đế quốc do ông đặt nền móng cũng mở ra thời kỳ được gọi là "Pax Mongolica", khi các tuyến thương mại trên Con đường Tơ lụa được bảo vệ tương đối an toàn, thúc đẩy giao lưu kinh tế, văn hóa và khoa học giữa Đông và Tây.

Có thể nói, rất ít nhân vật trong lịch sử tạo ra ảnh hưởng sâu rộng như Thành Cát Tư Hãn. Ông không chỉ thay đổi bản đồ chính trị của Á – Âu trong thế kỷ XIII mà còn góp phần định hình tiến trình lịch sử thế giới trong nhiều thế kỷ sau. Chính vì vậy, danh xưng "một đời thiên kiêu" dành cho ông không chỉ là lời ca ngợi một vị thống soái bách chiến bách thắng, mà còn là sự ghi nhận đối với một nhân vật có tầm ảnh hưởng vượt xa thời đại của mình.

×