Thiên hoàng Nhật Bản và Hoàng đế Trung Quốc, ai quyền lực hơn?

Thiên hoàng Nhật Bản và Hoàng đế Trung Quốc, ai quyền lực hơn?

Nếu nhìn vào lịch sử Đông Á, Thiên hoàng Nhật Bản và Hoàng đế Trung Quốc đều là những người đứng đầu quốc gia, nhưng vị thế, quyền lực và vai trò của hai chế định này lại rất khác nhau. Xét trên phương diện quyền lực thực tế cũng như ảnh hưởng đối với khu vực và thế giới, trong phần lớn lịch sử, Hoàng đế Trung Quốc thường nắm quyền lực lớn hơn đáng kể so với Thiên hoàng Nhật Bản.

Điểm khác biệt đầu tiên nằm ở bản chất của chế độ chính trị.

Khoảng hơn 2.200 năm trước, nhà Tần thống nhất Trung Quốc sau thời kỳ Chiến Quốc. Trước đó, vùng đất Trung Hoa chủ yếu là một không gian văn minh gồm nhiều nước chư hầu dưới danh nghĩa nhà Chu, chứ chưa phải một quốc gia thống nhất theo nghĩa hiện đại. Sau khi thống nhất thiên hạ vào năm 221 TCN, Tần Vương Doanh Chính tự xưng là Hoàng đế (Hoàng Đế - 皇帝), lấy hiệu là Tần Thủy Hoàng, mở đầu cho chế độ đế quốc kéo dài hơn hai thiên niên kỷ ở Trung Quốc.

Từ đó trở đi, hầu hết các triều đại như Hán, Tấn, Tùy, Đường, Tống, Minh và Thanh đều duy trì chế độ Hoàng đế. Trong hệ thống này, Hoàng đế là người nắm giữ quyền lực tối cao về quân sự, hành chính, lập pháp và tư pháp. Mọi quan lại đều do Hoàng đế bổ nhiệm hoặc bãi miễn. Quân đội, tài chính và bộ máy nhà nước đều chịu sự chỉ huy trực tiếp của triều đình.

Dĩ nhiên, không phải lúc nào Hoàng đế Trung Quốc cũng thực sự làm chủ quyền lực. Trong nhiều giai đoạn, các quyền thần, ngoại thích, hoạn quan hoặc nhiếp chính đã thao túng triều chính. Chẳng hạn như thời Đông Hán có Thập Thường Thị, thời Đường có Võ Tắc Thiên và nhiều giai đoạn quyền thần lấn át hoàng quyền. Tuy nhiên, ngay cả khi quyền lực bị người khác khống chế, mọi hoạt động cai trị vẫn được thực hiện nhân danh Hoàng đế. Nói cách khác, ngôi Hoàng đế vẫn là trung tâm hợp pháp của nhà nước.

Trong khi đó, lịch sử Nhật Bản phát triển theo một mô hình khác.

Thiên hoàng Nhật Bản được xem là người kế thừa dòng dõi thần thoại của Nữ thần Mặt Trời Amaterasu và giữ vai trò thiêng liêng trong đời sống tinh thần của người Nhật. Tuy nhiên, kể từ cuối thời Heian và đặc biệt từ khi chế độ Mạc phủ ra đời vào cuối thế kỷ XII, quyền lực thực tế của Thiên hoàng dần chuyển sang tay các Tướng quân (Shogun).

Suốt gần 700 năm, từ Mạc phủ Kamakura, Mạc phủ Ashikaga đến Mạc phủ Tokugawa, Thiên hoàng vẫn tồn tại nhưng chủ yếu giữ vai trò biểu tượng. Người điều hành đất nước trên thực tế là các Shogun hoặc những nhân vật quân sự đầy quyền lực.

Những nhân vật như Oda Nobunaga, Toyotomi Hideyoshi hay Tokugawa Ieyasu đều không phải Thiên hoàng, nhưng lại là những người quyết định vận mệnh nước Nhật. Đặc biệt, Toyotomi Hideyoshi thống nhất Nhật Bản vào cuối thế kỷ XVI, tiến hành cải cách ruộng đất, thống kê dân số và thậm chí phát động hai cuộc xâm lược Triều Tiên (1592–1598), trong khi Thiên hoàng hầu như không trực tiếp điều hành quốc gia.

Chỉ đến cuộc Minh Trị Duy tân năm 1868, Thiên hoàng mới một lần nữa trở thành trung tâm của nhà nước. Dưới thời Thiên hoàng Minh Trị, Nhật Bản tiến hành hiện đại hóa mạnh mẽ, xây dựng quân đội kiểu phương Tây, phát triển công nghiệp và nhanh chóng vươn lên thành một cường quốc châu Á.

Tuy nhiên, ngay cả trong thời kỳ Đế quốc Nhật Bản (1868–1945), giới sử học vẫn còn tranh luận về mức độ quyền lực thực tế của Thiên hoàng. Một số học giả cho rằng Thiên hoàng trực tiếp tham gia vào các quyết sách quan trọng; số khác cho rằng phần lớn quyền lực nằm trong tay nội các, giới tướng lĩnh và bộ máy quan liêu quân sự, còn Thiên hoàng chủ yếu giữ vai trò phê chuẩn.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Hiến pháp Nhật Bản năm 1947 quy định Thiên hoàng chỉ còn là "biểu tượng của quốc gia và sự thống nhất của nhân dân", không còn bất kỳ quyền lực chính trị thực tế nào.

Nếu xét về quy mô lãnh thổ và tầm ảnh hưởng, sự khác biệt giữa hai đế chế cũng rất rõ ràng.

Trong phần lớn lịch sử, các triều đại Trung Quốc đều sở hữu lãnh thổ rộng lớn. Nhà Hán có diện tích hơn 6 triệu km² vào thời kỳ cực thịnh; nhà Đường kiểm soát một không gian rộng lớn trải dài từ Trung Á đến bán đảo Triều Tiên; nhà Minh và nhà Thanh cũng đều là những đế chế có quy mô thuộc hàng lớn nhất thế giới.

Ngay cả nhà Tống – thường bị đánh giá là tương đối yếu về quân sự vì phải đối đầu với Liêu, Tây Hạ, Kim rồi Mông Cổ – vẫn kiểm soát khoảng 2,8–3 triệu km² và duy trì nền kinh tế phát triển bậc nhất thế giới thời trung đại. Khi quân Mông Cổ nam tiến, nhà Tống đã kháng cự trong nhiều thập niên trước khi hoàn toàn sụp đổ vào năm 1279.

Ngược lại, Nhật Bản là một quốc đảo với diện tích khoảng 378.000 km² hiện nay. Trong phần lớn lịch sử, phạm vi cai trị của Thiên hoàng chỉ giới hạn trong quần đảo Nhật Bản, ngoại trừ giai đoạn đế quốc mở rộng cuối thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX.

Về ảnh hưởng quốc tế, các Hoàng đế Trung Quốc cũng thường giữ vị trí nổi bật hơn. Các triều đại Hán, Đường, Minh hay Thanh đều là trung tâm của hệ thống triều cống Đông Á. Nhiều quốc gia như Triều Tiên, Việt Nam, Ryukyu và một số nước Đông Nam Á từng duy trì quan hệ triều cống với triều đình Trung Hoa, qua đó thừa nhận vị thế chính trị và văn hóa của Hoàng đế Trung Quốc trong khu vực.

Ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa cũng lan tỏa rất sâu rộng. Chữ Hán, Nho giáo, luật pháp, mô hình quan lại và chế độ khoa cử được nhiều quốc gia Đông Á tiếp thu ở những mức độ khác nhau.

Trong khi đó, ảnh hưởng của Thiên hoàng Nhật Bản đối với khu vực chủ yếu gia tăng từ sau cuộc Minh Trị Duy tân, khi Nhật Bản trở thành cường quốc công nghiệp và quân sự. Chiến thắng trước nhà Thanh năm 1895 và trước Đế quốc Nga năm 1905 đã đưa Nhật Bản trở thành cường quốc đầu tiên của châu Á đánh bại một nước phương Tây hiện đại. Tuy nhiên, ảnh hưởng đó chủ yếu dựa trên sức mạnh quân sự và nhà nước hiện đại, chứ không xuất phát từ quyền lực cá nhân của Thiên hoàng theo mô hình các Hoàng đế Trung Quốc thời cổ đại.

Tóm lại, nếu xét trong phần lớn chiều dài lịch sử, Hoàng đế Trung Quốc thường nắm quyền lực chính trị thực tế lớn hơn rất nhiều so với Thiên hoàng Nhật Bản. Hoàng đế Trung Quốc là người đứng đầu một bộ máy tập quyền rộng lớn, cai trị những đế chế đông dân và có ảnh hưởng sâu rộng đối với Đông Á. Ngược lại, Thiên hoàng Nhật Bản phần lớn thời gian giữ vai trò biểu tượng, trong khi quyền lực thực tế thường nằm trong tay các Shogun, nhiếp chính hoặc tầng lớp võ sĩ.

Dẫu vậy, lịch sử của cả hai thiết chế đều có những ngoại lệ. Có những thời kỳ Hoàng đế Trung Quốc bị quyền thần khống chế, cũng có những giai đoạn Thiên hoàng Nhật Bản giữ vai trò trung tâm trong quá trình cải cách đất nước. Vì vậy, khi so sánh hai chế định này, cần đặt chúng vào từng bối cảnh lịch sử cụ thể thay vì đưa ra những kết luận tuyệt đối.

Bài viết trên phản ánh một quan điểm mang tính khái quát. Trên thực tế, quyền lực của Thiên hoàng Nhật Bản và Hoàng đế Trung Quốc thay đổi đáng kể theo từng giai đoạn lịch sử. Chẳng hạn, trong Minh Trị Duy tân, Thiên hoàng Nhật Bản đã trở thành trung tâm của nhà nước hiện đại với ảnh hưởng chính trị lớn hơn nhiều so với phần lớn thời kỳ Mạc phủ. Trong khi đó, cũng có những giai đoạn ở Trung Quốc mà quyền lực thực tế của Hoàng đế bị các đại thần, hoạn quan hoặc quyền thần chi phối.

×