Thứ rác đồng trước "đốt đi cho sạch", ở An Giang sẽ được thu gom, ứng dụng công nghệ, nông dân có thêm tiền

Sáng 8/4, tại phường Rạch Giá, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang phối hợp với Viện Nghiên cứu Lúa gạo Quốc tế (IRRI) tổ chức Hội thảo tham vấn đánh giá tiềm năng áp dụng thực hành quản lý rơm giảm phát thải tỉnh An Giang.

Hội thảo nhằm thúc đẩy các thực hành quản lý rơm rạ bền vững và hỗ trợ thực hiện các mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính trong canh tác lúa, xây dựng phương pháp đánh giá tiềm năng cơ giới hóa thu gom rơm rạ, giúp các nhà quản lý và nhà đầu tư xác định các khu vực ưu tiên trong lập kế hoạch giảm phát thải khí nhà kính từ canh tác lúa và hỗ trợ xây dựng chuỗi giá trị bền vững.

Từ chuyện “đốt đi cho sạch” đến hệ lụy

An Giang vốn là “vựa lúa” trọng điểm của cả nước. Bước vào cao điểm thu hoạch vụ Đông Xuân 2025–2026, trên những cánh đồng từ Tri Tôn đến Thoại Sơn, Hòn Đất, Kiên Lương, máy gặt đập liên hợp chạy rền vang.

Theo ông Trần Thanh Hiệp, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh An Giang, đang bước vào cao điểm thu hoạch lúa vụ Đông Xuân 2025–2026 với sản lượng lớn. Hiện toàn tỉnh đã thu hoạch được hơn 323.000ha lúa, năng suất đạt mức ấn tượng 7,78 tấn/ha, tăng 2,25% so với năng suất kế hoạch.

Nhưng đi kèm với niềm vui trúng mùa là nỗi lo về “hậu trường” mặt ruộng, mỗi năm, An Giang sản xuất khoảng 1,3 triệu ha, cho ra khoảng 7 triệu tấn rơm rạ phát sinh mỗi năm.

“Đây là nguồn phụ phẩm nông nghiệp có giá trị, nếu được thu gom, quản lý và sử dụng hiệu quả sẽ góp phần hình thành chuỗi giá trị mới, nâng cao thu nhập cho người dân và thúc đẩy phát triển nông nghiệp tuần hoàn.

Thực hiện Đề án “Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030”, tỉnh An Giang đã và đang tích cực triển khai các mô hình canh tác tiên tiến, áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật nhằm giảm chi phí sản xuất, nâng cao thu nhập cho nông dân và giảm phát thải khí nhà kính”, ông Trần Thanh Hiệp cho biết.

Thực trạng hiện nay khiến những người làm nông nghiệp bền vững không khỏi xót xa. Theo ông Lê Văn Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến Nông tỉnh An Giang, có tới hơn 26,3% lượng rơm rạ bị đốt trực tiếp ngoài đồng. Những cột khói trắng xóa không chỉ gây ô nhiễm không khí, ảnh hưởng sức khỏe cộng đồng mà còn làm suy kiệt chất hữu cơ trong đất.

Ở những nơi không đốt, nông dân chọn cách vùi rơm xuống ruộng ngập nước. Tuy nhiên, việc vùi rơm chưa qua xử lý vi sinh lại chính là “thủ phạm” phát thải khí mê-tan (CH4) – loại khí gây hiệu ứng nhà kính mạnh gấp nhiều lần CO2.

Chúng ta đang đứng trước một nghịch lý rơm rạ có nhiệt trị tương đương gỗ tươi, có thể làm nấm rơm, phân hữu cơ, thức ăn chăn nuôi, thậm chí là viên nén sinh khối và nhựa sinh học. Cứ 1 tấn rơm khô có thể cho ra 100kg nấm rơm tươi, sau đó bã nấm lại quay về bồi bổ cho đất. Vậy tại sao nông dân vẫn chọn cách cực đoan nhất là đốt?

Bài toán kinh tế và “nút thắt” cơ giới hóa

Tại hội thảo, các chuyên gia từ IRRI và ngành nông nghiệp An Giang đã thẳng thắn chỉ ra những rào cản. “Cái khó lớn nhất không phải nông dân không biết giá trị của rơm, mà là “chi phí thu gom quá cao so với lợi nhuận mang lại”, Tiến sĩ Bùi Tân Yên, chuyên gia từ IRRI cho biết.

Hiện nay, tỷ lệ thu gom rơm rạ tại An Giang vẫn còn rất thấp, dao động từ 8–22% tùy vụ. Trong khi giá bán rơm cuộn tại ruộng chỉ khoảng 27.000 đồng/cuộn, thì chi phí logistics, máy móc lại là gánh nặng lớn.

Theo Tiến sĩ Bùi Tân Yên, chuyên gia từ IRRI, khảo sát thực tế cho thấy, để đầu tư một máy cuốn rơm, chủ cơ sở phải bỏ ra trung bình hơn 400 triệu đồng. Chưa kể, khả năng vận hành máy còn phụ thuộc chặt chẽ vào độ ẩm mặt ruộng và mạng lưới kênh mương. Nếu ruộng ngập sâu hoặc đất quá lún, tỷ lệ máy chấp nhận vào thu gom bằng 0%.

Muốn gỡ “nút thắt” này, không thể chỉ kêu gọi bằng lời, mà theo ông Lê Văn Dũng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông tỉnh An Giang nhấn mạnh, mục tiêu đến năm 2030, 100% rơm rạ phải được thu gom và tái sử dụng. Để đạt được con số này, việc lập bản đồ tiềm năng thu gom, xác định vùng ưu tiên để đầu tư máy móc đồng bộ là hướng đi mang tính khoa học mà IRRI đang phối hợp triển khai cùng địa phương.

Kỳ vọng từ “tín chỉ carbon”: Cú hích cho nông nghiệp tuần hoàn

Điểm sáng mới nhất trong câu chuyện quản lý phụ phẩm lúa gạo chính là sự ra đời của Nghị định 112/2026/NĐ-CP vào ngày 1/4/2026 vừa qua. Đây được coi là “chìa khóa” mở ra thị trường carbon trong nước và quốc tế.

Với khoảng 7 triệu tấn rơm rạ mỗi năm, An Giang đang sở hữu một “mỏ vàng carbon” có tiềm năng khai thác từ 8–15 triệu tấn CO2 tương đương mỗi năm. Nếu quản lý rơm rạ tốt, không đốt, không vùi ngập nước bừa bãi, nông dân và các hợp tác xã có thể bán tín chỉ carbon để bù đắp chi phí thu gom và tăng thêm thu nhập đáng kể. Đây chính là đòn bẩy kinh tế bền vững nhất để thay đổi tập quán sản xuất của hàng triệu hộ nông dân.

Theo ông Lê Thanh Tùng, nguyên Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và bảo vệ thực vật, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam, quản lý rơm rạ không còn là câu chuyện riêng của môi trường, mà là chiến lược nâng cao giá trị hạt gạo và vị thế của nông sản Việt trên trường quốc tế.

Để thực hiện hiệu quả Đề án "1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, phát thải thấp", tỉnh An Giang cần những chính sách hỗ trợ trực tiếp hơn cho việc đầu tư máy móc chuyên dụng và hình thành các chuỗi logistics rơm rạ quy mô vùng.

Bên cạnh đó, việc liên kết giữa "cơ quan nghiên cứu - doanh nghiệp - nhà nông" cần được thắt chặt để đưa các công nghệ xử lý vi sinh, công nghệ biochar (than sinh học) vào thực tế với chi phí rẻ nhất.

Chúng ta kỳ vọng vào một tương lai không xa, mỗi cuộn rơm từ đất An Giang không chỉ làm nên nấm, nên phân hữu cơ, mà còn làm nên những “chứng chỉ xanh” giúp hạt gạo Việt tự tin bước ra thế giới với vị thế của một nền nông nghiệp trách nhiệm và bền vững.

×