Thuật Cản Thi ở Trung Quốc: Người cuối cùng làm nghề trực tiếp thị phạm, hé lộ những bí ẩn thần bí

Thuật Cản Thi ở Trung Quốc: Cổ thuật dẫn dắt thi thể người chết tha hương trở về quê nhà, bí ẩn đang dần được hé mở

Trong những câu chuyện huyền bí được lưu truyền ở vùng Tương Tây, tỉnh Hồ Nam, Trung Quốc, có lẽ ít truyền thuyết nào gây ám ảnh hơn nghề “cản thi” (赶尸) – một nghề được người đời kể rằng có thể khiến những thi thể đã chết đứng dậy, nối đuôi nhau đi trong màn đêm, vượt qua núi rừng hiểm trở để trở về quê nhà. Hàng trăm năm qua, câu chuyện ấy được truyền từ đời này sang đời khác, càng qua lời kể của dân gian càng trở nên kỳ bí, đến mức những người “cản thi tượng” đôi khi được khoác lên mình hình ảnh gần như những pháp sư có khả năng điều khiển sinh tử. Thế nhưng, đằng sau lớp màn ma quái ấy, rất có thể là một phương thức vận chuyển thi hài đầy thực tế của những cộng đồng miền núi, kết hợp với kỹ thuật xử lý tử thi, tập quán tang lễ và những thủ thuật đánh lừa thị giác mà người ngoài vùng khó có thể hiểu được.

Tương Tây từ lâu vốn nổi tiếng bởi địa hình núi non hiểm trở, thung lũng sâu, đường sá trong quá khứ vô cùng khó khăn, trong khi cư dân bản địa thường phải di chuyển qua những cung đường dài để giao thương hoặc làm ăn. Đặc biệt trong những thời kỳ chiến tranh, đói nghèo và biến động xã hội, rất nhiều người rời quê đi xa để kiếm sống, rồi chẳng may qua đời nơi đất khách. Đối với người Trung Hoa xưa, được “lá rụng về cội”, tức được đưa thi hài trở lại quê nhà an táng, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi người chết không được trở về quê hương thường bị xem là chưa thể yên nghỉ. Chính nhu cầu ấy tạo ra những câu chuyện về những người chuyên đưa thi thể vượt hàng trăm, thậm chí hàng nghìn dặm đường núi về với gia đình.

Năm 2006, một phóng viên được cho là đã tìm thấy tại huyện Trí Giang, thuộc Hoài Hóa, Hồ Nam, một người đàn ông được giới thiệu là một trong những “cản thi tượng” cuối cùng còn sống ở Tương Tây, tên là Điền Thiết Vũ (田铁武). Trái với hình dung của nhiều người về một nhân vật lạnh lùng, đáng sợ, Điền Thiết Vũ lại được mô tả là một ông lão hiền lành, giản dị và luôn nở nụ cười thân thiện. Điều đáng chú ý hơn là ông cho biết người truyền nghề cho mình chính là bác ruột Điền Dịch Lâm, một người từng được dân gian địa phương coi là cao thủ trong nghề cản thi.

Theo lời kể được truyền lại, trong những năm tháng chiến tranh, Điền Dịch Lâm từng giúp đưa thi thể những người chết trận trở về quê quán, bởi trong điều kiện giao thông thời ấy, việc vận chuyển một thi hài đường dài gần như là một nhiệm vụ cực kỳ gian nan. Một người bình thường có thể khó tưởng tượng rằng giữa núi rừng Tương Tây, khi không có ô tô, đường sắt hay những phương tiện vận chuyển hiện đại, làm thế nào một thi thể có thể được đưa đi hàng chục, hàng trăm cây số mà không bị phân hủy hoặc khiến những người chứng kiến hoảng sợ. Chính khoảng trống thông tin ấy đã trở thành mảnh đất màu mỡ để những câu chuyện thần bí phát triển.

Theo truyền thuyết, để trở thành một người cản thi, trước tiên phải có “gan lớn”, bởi công việc thường diễn ra vào ban đêm, khi đường núi vắng vẻ, ánh sáng yếu và người dân địa phương vốn tin rằng đây là thời điểm âm khí nặng nhất. Người học nghề phải trải qua những thử thách về tâm lý, thậm chí có những câu chuyện kể rằng họ được yêu cầu một mình vào rừng sâu lúc nửa đêm để tìm một loại lá đặc biệt. Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ thực tế, những thử thách như vậy có thể đơn giản là cách người truyền nghề kiểm tra khả năng chịu đựng, sự bình tĩnh và kỹ năng sinh tồn của người học trong môi trường núi rừng khắc nghiệt.

Thứ hai là thể lực, bởi nếu thực sự phải vận chuyển thi hài qua những con đường núi, người làm nghề chắc chắn cần sức khỏe rất tốt. Cũng chính từ đây xuất hiện một trong những bí ẩn nổi tiếng nhất của nghề cản thi: tại sao người ta lại kể rằng thi thể có thể tự đứng lên và đi bộ? Nếu một người chỉ dùng sức của chính mình để khiêng một thi thể nặng hàng chục hoặc hàng trăm cân qua đường núi, công việc sẽ vô cùng khó khăn, nhưng nếu sử dụng các loại đòn gánh, gậy tre và phối hợp giữa nhiều người, việc tạo ra ảo giác rằng thi thể đang “nhảy” hoặc “đi” lại không phải điều bất khả thi.

Trong một số màn trình diễn được cho là tái hiện nghề cản thi, người ta sử dụng một cây tre dài để nâng hoặc đỡ thi thể, kết hợp với động tác nhịp nhàng của người vận chuyển, từ xa nhìn vào trong bóng tối sẽ rất dễ tạo cảm giác rằng thi thể đang tự di chuyển. Nếu có hai người phối hợp ở phía trước và phía sau, một người chịu lực và một người điều chỉnh chuyển động, cùng với ánh sáng nhập nhoạng của đèn lồng, những gì mắt người chứng kiến nhìn thấy hoàn toàn có thể khác với thực tế. Thậm chí, trong dân gian còn lưu truyền hình ảnh bốn người đi thành một nhóm, gồm người dẫn đường, người nâng đỡ thi thể, người cầm đèn và người thực hiện nhiệm vụ “cản thi”, nhờ đó đoàn người có thể nhanh chóng di chuyển qua những đoạn đường vắng mà hạn chế tối đa việc bị người ngoài phát hiện.

Chính yếu tố ban đêm cũng là một phần quan trọng khiến truyền thuyết trở nên thần bí. Trong điều kiện ánh sáng yếu, con người rất dễ đánh giá sai khoảng cách, chuyển động và hình dạng vật thể, đặc biệt khi trước mắt là một hình dáng mặc áo dài, đội mũ hoặc phủ vải, liên tục nhấp nhô theo nhịp di chuyển. Một đoàn người khi ấy có thể biến thành hình ảnh “những thi thể nối đuôi nhau đi trong đêm”, trong khi bản chất thực tế lại là một phương thức vận chuyển được tổ chức khá khéo léo.

Nhưng câu chuyện chưa dừng lại ở khả năng khiến thi thể “đi”. Một truyền thuyết khác còn cho rằng các cản thi tượng sở hữu một loại “thuốc bí truyền” có khả năng giữ thi thể không bị phân hủy trong thời gian dài. Theo lời kể của Điền Thiết Vũ, ông từng theo bác học cách xử lý thi hài, nhưng công thức cụ thể được giữ kín theo quy tắc truyền nghề. Điều này càng khiến hậu thế tin rằng nghề cản thi chứa đựng một bí mật hóa học cổ xưa. Tuy nhiên, cũng cần thận trọng với cách diễn giải này, bởi trong xã hội truyền thống, việc xử lý thi hài thường bao gồm nhiều biện pháp bảo quản khác nhau, từ làm sạch, làm khô, sử dụng vật liệu hút ẩm cho đến các chất có tính khử khuẩn hoặc chống côn trùng, chứ không nhất thiết phải là một loại “thần dược” có khả năng ngăn chặn hoàn toàn quá trình phân hủy.

Một chi tiết khác cũng thường xuyên xuất hiện trong những câu chuyện về nghề cản thi là người hành nghề càng “xấu” càng tốt. Thoạt nghe, đây giống một quy tắc kỳ quặc, nhưng cách giải thích dân gian lại cho rằng nghề này bị coi là quá “hung sát”, nên người xưa không muốn nó được truyền rộng, thậm chí người hành nghề khó lập gia đình, sinh con và truyền nghề cho thế hệ sau. Nếu đặt trong bối cảnh xã hội truyền thống, đây có thể chỉ là một dạng kiêng kỵ nghề nghiệp được xây dựng nhằm tạo thêm khoảng cách giữa người làm nghề với cộng đồng, qua đó khiến nghề cản thi càng trở nên bí mật và thần bí.

Điều đáng nói là cho đến nay, bằng chứng lịch sử đáng tin cậy về một đội ngũ cản thi có thể khiến những thi thể nguyên vẹn tự mình đi bộ hàng trăm cây số vẫn chưa xuất hiện. Những câu chuyện phổ biến trên mạng về việc “thi thể tự đứng dậy”, “đi xuyên núi”, hay “không bao giờ phân hủy” phần lớn thuộc phạm vi truyền thuyết dân gian và các màn tái hiện văn hóa, chứ không thể xem là bằng chứng khoa học về khả năng siêu nhiên. Một số nhà nghiên cứu văn hóa dân gian cho rằng truyền thuyết cản thi có thể bắt nguồn từ chính tập tục đưa người chết về quê, sau đó được các thế hệ kể chuyện thêm thắt, kết hợp với yếu tố tín ngưỡng Vu Nặc (巫傩) và những nghi thức dân gian đặc trưng của vùng Tương Tây.

Đặc biệt, cần phân biệt “cản thi” trong truyền thuyết với những tập tục mai táng và vận chuyển thi hài thực tế từng tồn tại ở nhiều khu vực miền núi Trung Quốc. Khi giao thông chưa phát triển, việc đưa thi thể người quá cố từ nơi xa về quê có thể kéo dài nhiều ngày, thậm chí nhiều tuần, vì vậy các phương pháp bảo quản và vận chuyển chắc chắn đóng vai trò quan trọng. Những người chuyên đảm nhận công việc này có thể đã sở hữu những kỹ năng mà người bình thường không biết, và chính sự kín đáo của họ đã tạo ra một khoảng cách lớn giữa thực tế và trí tưởng tượng.

Câu chuyện về Điền Thiết Vũ vì thế đáng chú ý không chỉ bởi nó thỏa mãn trí tò mò của công chúng đối với một nghề nghiệp đầy màu sắc huyền bí, mà còn bởi nó phản ánh một vấn đề rộng lớn hơn: khi một nghề truyền thống biến mất, những kỹ năng thực tế từng được sử dụng trong đời sống cũng biến mất theo, còn những gì tồn tại lâu nhất đôi khi lại chính là truyền thuyết. Một người cản thi cuối cùng xuất hiện trước công chúng, dùng tre, vải, đèn và những động tác phối hợp để tái hiện công việc của tiền nhân, thực chất có thể đang cố gắng lưu giữ ký ức văn hóa trước khi nó hoàn toàn biến mất.

Và có lẽ điều bí ẩn nhất của nghề cản thi Tương Tây không nằm ở câu hỏi liệu người chết có thực sự đứng dậy và tự bước đi hay không, mà nằm ở việc vì sao một phương thức vận chuyển người chết vốn có thể bắt nguồn từ nhu cầu rất thực tế của cư dân miền núi lại được phủ lên lớp màn huyền bí kéo dài hàng trăm năm. Khi đường núi còn hiểm trở, người sống cần đưa người chết trở về nhà; khi khoa học và giao thông chưa phát triển, họ phải dựa vào kinh nghiệm, kỹ thuật và những phương thức bảo quản mà ngày nay có thể đã thất truyền; còn khi những người hiểu rõ bí quyết ấy lần lượt qua đời, phần còn lại trong ký ức cộng đồng dần biến thành câu chuyện về những xác chết biết đi giữa màn sương.

Bởi vậy, nếu bỏ qua yếu tố ma quái và nhìn nghề cản thi dưới góc độ lịch sử – văn hóa, đây có thể là câu chuyện về tình cảm của người sống dành cho người đã khuất, về khát vọng “lá rụng về cội” và về nỗ lực cuối cùng để đưa một con người trở về quê hương ngay cả khi người ấy đã không còn có thể tự mình bước đi. Còn những hình ảnh đầy ám ảnh về đoàn “thi thể” lặng lẽ di chuyển trong đêm, dưới ánh đèn leo lét giữa núi rừng Tương Tây, có lẽ chính là phần huyền thoại mà thời gian đã phủ lên một nghề từng rất thực tế, biến nó thành một trong những bí ẩn dân gian nổi tiếng nhất của Trung Quốc.

×