Thuê CEO cho doanh nghiệp nhà nước: Làm gì để chính sách không chỉ "nằm trên mặt giấy"?

Nghị quyết 79-NQ/TW (Nghị quyết 79) về phát triển kinh tế nhà nước vừa được Bộ Chính trị ban hành xác định kinh tế nhà nước là trụ cột quan trọng, nền tảng của đất nước.

Nghị quyết của Bộ Chính trị nêu ra hàng loạt phương pháp luận mới, cách quản trị và đổi mới phát triển như: Các tập đoàn, tổng công ty phải đi đầu xây dựng, hình thành trung tâm nghiên cứu - phát triển, phòng thí nghiệm để tiên phong thực hiện chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, từng bước làm chủ công nghệ chiến lược, công nghệ lõi.

Bên cạnh đó, Nghị quyết đưa ra cơ chế cho phép các doanh nghiệp nhà nước tự hình thành hoặc liên kết với Nhà nước và các doanh nghiệp khác hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm.

Đông thời, khuyến khích các doanh nghiệp nhà nước tham gia mở rộng, nâng cao năng lực cạnh tranh thông qua việc tham gia vào các dự án đầu tư, hợp đồng chuyển giao công nghệ và thương vụ mua bán, sáp nhập gắn với hoạt động chuyển giao công nghệ.

Bộ Chính trị yêu cầu thực hiện có hiệu quả cơ chế tiền lương, bảo đảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước với các doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế khác trong việc thu hút nguồn lực chất lượng cao.

Ngoài ra, phải xây dựng cơ chế thưởng tại doanh nghiệp theo tỉ lệ đối với phần lợi nhuận vượt kế hoạch, gắn với nâng cao chất lượng công tác lập và giao kế hoạch của doanh nghiệp, bảo đảm chặt chẽ, sát thực tiễn.

Đặc biệt, Nghị quyết của Bộ Chính trị yêu cầu thí điểm cơ chế đặc thù về thuê, tuyển dụng, bổ nhiệm giám đốc/tổng giám đốc tại một số doanh nghiệp nhà nước.

Bà Phạm Chi Lan, chuyên gia kinh tế đã có những trao đổi nhanh với PV Dân Việt về một số chủ trương lớn tại Nghị quyết 79.

Bà Lan cho biết, chúng ta đã thực hiện cổ phần hóa, thoái vốn suốt hai thập kỷ qua để tập trung vào các ngành chiến lược. Thế nhưng trên thực tế vẫn chưa tạo ra được những "quả đấm thép" thực sự bứt phá.

Theo bà Lan, nỗ lực cải cách khu vực doanh nghiệp nhà nước (DNNN) dường như mới chỉ dừng lại ở việc "điều trị triệu chứng" thay vì giải quyết dứt điểm căn nguyên của những tồn đọng.

"Các giải pháp như thoái vốn, cổ phần hóa hay rút vốn Nhà nước dù được triển khai từng bước nhưng thực tế cho thấy những "chứng bệnh" kinh niên vẫn lặp lại một cách hệ thống. Điển hình là tiến trình cổ phần hóa luôn rơi vào tình trạng bế tắc trước "hàng rào" pháp lý và định giá đất đai phức tạp.

Đáng quan ngại hơn, tại các lĩnh vực then chốt, mô hình quản trị DNNN vẫn chưa thể thoát ly khỏi tư duy quản lý hành chính, mệnh lệnh và cơ chế kế hoạch hóa xơ cứng. Chính sự chậm trễ trong việc chuyển đổi sang mô hình kinh doanh hiện đại đã khiến hiệu quả hoạt động của khu vực này chưa bao giờ tương xứng với tiềm năng và nguồn lực khổng lồ mà Nhà nước đang nắm giữ", bà Lan phân tích.

Cũng theo bà Phạm Chi Lan, về quản trị nhiều mô hình như Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) hay Ủy ban Quản lý vốn Nhà nước tại doanh nghiệp (CMSC) chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng, thậm chí CMSC đã phải giải thể vào tháng 3/2025.

Về nhân sự, việc đưa "quan chức" sang làm lãnh đạo tập đoàn không giải quyết được vấn đề vì quản lý nhà nước rất khác với quản trị doanh nghiệp.

Do đó đối với việc thí điểm thuê CEO theo Nghị quyết 79, theo chuyên gia Phạm Chi Lan, nếu hệ thống vận hành vẫn mang nặng tính mệnh lệnh hành chính, mọi quyết định lớn vẫn phải xin ý kiến cấp trên, thì dù có thuê CEO giỏi nhất thế giới cũng không thể thay đổi được bản chất doanh nghiệp.

"Đây cũng chính là lý do vì sao chủ trương thuê giám đốc điều hành từ bên ngoài dù đã được đề ra từ lâu nhưng đến nay vẫn chỉ nằm trên mặt giấy", bà Lan thông tin thêm.

Nếu hệ thống vận hành cũ vẫn tồn tại, việc mời các CEO ngoại cũng chỉ là giải pháp mang tính hình thức, bởi "một cá nhân xuất sắc đơn lẻ không thể thay đổi cả một bộ máy vốn bị trói buộc bởi cơ chế xin – cho".

Chuyên gia Phạm Chi Lan cho rằng, để thực sự tạo ra đột phá, chúng ta cần tái tiếp cận tư duy đổi mới thông qua lăng kính của Báo cáo Việt Nam 2035 – một công trình nghiên cứu chiến lược giữa Ngân hàng Thế giới (WB) và Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

Theo đó, thông điệp cốt lõi ở đây là: DNNN phải được vận hành trên nền tảng năng lực cạnh tranh thị trường, tuyệt đối không thể dựa dẫm vào vị thế độc quyền hay quyền chi phối nguồn lực để tồn tại.

"Chỉ khi thiết lập được một hệ sinh thái quản trị hiện đại, lấy cạnh tranh sòng phẳng làm thước đo, bản chất hoạt động của doanh nghiệp mới có thể chuyển mình thực chất", bà Lan nhấn mạnh.

Bà Lan kỳ vọng cùng với đổi mới tư duy, Nghị quyết 79 cần đi liền với hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả trong thực thi nhằm tạo tiền đề cho một cuộc "đại phẫu" toàn diện, đưa doanh nghiệp nhà nước hoạt động theo đúng nguyên tắc cạnh tranh thị trường thay vì dựa vào độc quyền hay ưu thế nguồn lực.

Đồng quan điểm về việc cần cơ chế quản lý mới, ông Đặng Huy Đông, nguyên Thứ trưởng Bộ Kế hoạch và Đầu tư đề xuất hạn chế tối đa sự can thiệp hành chính trực tiếp vào điều hành doanh nghiệp.

Ông nhấn mạnh việc cần thiết phải xây dựng cơ chế "sandbox" (thử nghiệm có kiểm soát) để chấp nhận các rủi ro mạo hiểm trong đầu tư.

Theo ông Đông, việc đánh giá cán bộ lãnh đạo DNNN cần dựa trên kết quả tổng thể, không nên chỉ nhìn vào một dự án thất bại để phủ nhận toàn bộ nỗ lực.

"Kinh doanh có thắng có thua là chuyện bình thường của thị trường. Cần chấm dứt tình trạng hình sự hóa các thua lỗ trong đầu tư kinh doanh, trừ khi có bằng chứng tham nhũng, trục lợi cá nhân", ông nói.

Dưới góc nhìn khác, TS Bùi Trinh, chuyên gia kinh tế độc lập, chỉ ra nghịch lý trong quản trị hiện nay: Muốn lợi nhuận cao phải chấp nhận rủi ro, nhưng cơ chế hiện tại lại buộc DNNN vừa phải có lãi, vừa phải bảo toàn vốn tuyệt đối.

Ông Trinh phân tích: "Không nhà quản lý nào có thể đảm bảo 100% dự án đều thành công. Tư duy quản lý xơ cứng này khiến lãnh đạo doanh nghiệp luôn chọn giải pháp an toàn, 'rón rén' trước các lĩnh vực mới, dẫn đến mất chi phí cơ hội và triệt tiêu động lực đột phá".

Dù vậy, đa số các chuyên gia đầu ngành đều có chung nhận định cho rằng, Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị là bước ngoặt quan trọng để cởi trói và phát huy tối đa tiềm lực của khu vực kinh tế nhà nước trong bối cảnh mới.

×