"Thượng thọ" hơn cả ông Bành Tổ theo truyền thuyết Trung Quốc, cây cổ thụ khổng lồ hiếm thấy ở Sơn La bao nhiêu tuổi?

Chuyện ba đời "canh cửa, giữ nhà" cho cây sa mu hơn 1.000 năm tuổi-cây khổng lồ nhất nhì Việt Nam

Theo hồ sơ được Hội đồng Cây Di sản Việt Nam công nhận, cây di sản số 1 tại Ngọc Chiến là cây du sam núi đất ở bản Nà Tâu.

Cây cổ thụ này từ lâu được người dân trong vùng tôn kính, gọi bằng nhiều tên khác nhau như “Cây thần”, “Sa mu đại thụ” hay “Co mạy pé”, ước tính có tuổi đời lên tới 1.000 năm.

Dẫn chúng tôi ra gốc cây Sa mu đại thụ, ông Tòng Văn Hải (SN 1970) bồi hồi kể về nhiệm vụ đặc biệt mà mình đang gánh vác.

Ông Hải là đời thứ ba trong gia đình được dòng họ và dân bản tin tưởng giao trọng trách trông nom “cây thần”. Theo lời các bậc cao niên, từ khi người dân về đây lập bản, cây Sa mu đã đứng đó, vươn tán lá rộng lớn che phủ một vùng.

Ông Hải khẳng định: “Mỗi tấc vỏ, mỗi nhành lá của cây đều mang hơi thở của thần linh, không ai được phép xâm phạm. Chúng tôi giữ cây như giữ linh hồn của bản”.

Trong tâm thức người dân, cây Sa mu là một vị thần bảo hộ. Ông Hải kể lại với niềm tự hào rằng, trong những năm tháng chiến tranh ác liệt, bản của ông có 52 thanh niên lên đường nhập ngũ.

Giữa bom đạn hiểm nguy, tất cả 52 người con của bản đều trở về bình an, không một ai là thương binh hay liệt sỹ. Dân bản tin chắc rằng, chính "cây thần" đã dang tay che chở cho những người con đi xa.

Sự linh thiêng ấy còn gắn liền với những truyền thuyết về con hổ khổng lồ. Truyền thuyết kể lại, khi mới đến đây định cư, đoàn người muốn đốn hạ cây để làm nhà, làm ruộng thì giông gió nổi lên, bầu trời tối đen như mực. Từ trên cây, có một con hổ khổng lồ đi xuống.

Đôi mắt nó đỏ rực như hai hòn than. Con hổ gầm gừ, nhe nanh, định xông vào vồ mọi người, thì từ trong thân cây, một cụ già đi ra.

Cụ già bảo: "Đây là cây thần, là nơi thần ngự. Mọi người cứ ở đây khai phá, canh tác, thần sẽ bảo vệ. Nhưng tuyệt nhiên không được đốn hạ cây, mà chết cả bản. Nói rồi, cụ già và con hổ biến mất". Từ đó, người dân dựng một miếu thờ (hươn sơ) để thờ thần, gọi cây sa mu là "cây thần".

Những quy định nghiêm ngặt về việc bảo vệ "cây thần" cũng dần được hình thành. Cành Sa mu khô rơi xuống tuyệt đối không ai được mang về làm củi đốt, nếu vi phạm sẽ gặp ốm đau, tai ương cho đến khi mang trả lại chỗ cũ.

Riêng gia đình ông Hải, với tư cách là người trực tiếp trông nom, chỉ được phép sử dụng cành khô khi thực sự cần thiết, nhưng tuyệt đối không được làm tổn hại đến sự sinh trưởng của cây.

Sức sống mới dưới tán cây cổ thụ khổng lồ-cây sa mu Ngọc Chiến-cây Di sản

Theo ông Hải, cây Sa mu không chỉ là biểu tượng tâm linh, mà còn là trung tâm của các hoạt động văn hóa tại địa phương. Hàng năm, dân bản tổ chức hai lễ cúng lớn ngay dưới gốc cây: Lễ cơm mới vào dịp mùng 2 tháng 9 và lễ cầu mưa thuận gió hòa vào mùng 7 tháng Giêng.

Một nét văn hóa đặc sắc mà ông Hải chia sẻ là tục thắp hương theo đôi. Khác với lệ thường thắp 1 hoặc 3 nén, người Thái Nà Tâu luôn thắp hương đôi để cầu sức khỏe, may mắn cho người thân, đặc biệt là những người con đang đi làm ăn xa xứ.

Từ năm 2020, bản Nà Tâu bắt đầu đón khách du lịch đến tham quan cây Sa mu nghìn năm tuổi. Theo ông Tòng Văn Son, Bí thư chi bộ kiêm Trưởng bản Nà Tâu, việc quản lý cây di sản là trách nhiệm chung của cả cộng đồng.

Trong khi bản lo liệu lễ vật cúng tế, ông Hải là người trực tiếp chăm sóc cây hằng ngày và kiêm luôn vai trò "hướng dẫn viên", kể lại lịch sử cây cho khách phương xa. Khách du lịch có thể đến thắp hương, công đức hoặc sờ vào thân cây để cầu may, nhưng quy định của bản rất nghiêm: Tuyệt đối không được bẻ cành lá mang về.

Đối với ông Tòng Văn Hải, việc trông cây không chỉ là trách nhiệm "cha truyền con nối" mà còn là niềm tự hào của một người con dân tộc Thái. Dù là con thứ tư trong nhà có 5 anh em, nhưng theo phong tục, ông là người ở lại phụng dưỡng cha mẹ nên phải nhận trọng trách chăm sóc “cây thần”.

Có những lúc mệt mỏi khi phải tiếp đón hàng trăm lượt khách mỗi tuần, nhưng nhìn “cây thần” vẫn xanh tốt, nhìn thấy dân bản ấm no, ông Hải lại thấy lòng mình thư thái.

"Niềm vui lớn nhất là thấy "cây thần" của bản mình thu hút du khách từ khắp mọi miền Tổ quốc tìm về, để họ hiểu hơn về văn hóa và tâm hồn của người Thái vùng cao. Với người Thái Nà Tâu, chừng nào cây còn xanh lá, chừng đó bản còn bình yên và những nét văn hóa truyền thống sẽ còn được lưu truyền mãi cho các thế hệ mai sau", ông Hải bộc bạch.

×