Thủy lôi Iran tại Hormuz: "Vũ khí người nghèo" nhưng đủ sức trở thành "cơn ác mộng" với tàu chở dầu các nước

Eo biển Hormuz – tuyến hàng hải hẹp nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương từ lâu đã được ví như “yết hầu năng lượng” của thế giới. Khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu đi qua khu vực này mỗi ngày. Vì vậy, bất kỳ sự gián đoạn nào tại đây đều có thể tạo ra cú sốc lớn đối với kinh tế thế giới.

Trong bối cảnh căng thẳng gia tăng, mối đe dọa từ thủy lôi của Iran kết hợp với tên lửa đạn đạo chống hạm (ASBM) và các phương tiện không người lái trên biển (USV đang khiến tuyến đường chiến lược này đứng trước nguy cơ bị tê liệt. Dù không phải là loại vũ khí đắt tiền hay công nghệ cao, thủy lôi lại được xem là công cụ gây rối hiệu quả bậc nhất trong chiến lược quân sự bất đối xứng của Tehran.

Vũ khí rẻ tiền nhưng sức công phá chiến lược

Thủy lôi – hay còn gọi là mìn hải quân là các thiết bị nổ được kích hoạt khi tàu thuyền đi vào vùng ảnh hưởng. Chúng có thể phát nổ khi va chạm trực tiếp hoặc khi cảm biến phát hiện sự hiện diện của mục tiêu thông qua âm thanh, từ trường hoặc áp suất nước.

Theo chuyên gia Scott Savitz, kỹ sư cấp cao tại viện nghiên cứu chính sách toàn cầu RAND của Mỹ, có ba loại thủy lôi chính:

- Thủy lôi đáy biển: nằm dưới đáy, kích nổ khi cảm biến phát hiện tàu phía trên

- Thủy lôi neo: được buộc vào đáy biển nhưng nổi ở độ sâu nhất định, có thể phát nổ khi va chạm

- Thủy lôi trôi nổi: di chuyển theo dòng hải lưu và phát nổ khi tiếp xúc mục tiêu

Điểm đáng chú ý là chi phí của thủy lôi cực kỳ thấp. Theo nghiên cứu của tạp chí Canadian Naval Review, một quả thủy lôi chỉ có giá vài nghìn USD, trong khi một tên lửa chống hạm hiện đại có thể vượt quá 1 triệu USD, còn ngư lôi hạng nặng lên tới 3,5 triệu USD. Sự chênh lệch này cho phép Iran triển khai chiến lược “lấy ít đánh nhiều”, gây thiệt hại lớn với chi phí tối thiểu.

Tại eo biển Hormuz – nơi hẹp nhất chỉ khoảng 34 km chỉ cần một bãi thủy lôi nhỏ cũng đủ tạo ra nguy cơ nghiêm trọng. Không chỉ đe dọa trực tiếp tàu thuyền, chúng còn buộc các hãng vận tải phải thay đổi lộ trình, tăng chi phí bảo hiểm và làm gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu.

Chiến lược rải thủy lôi đã được Iran chuẩn bị trong nhiều thập kỷ

Theo trang stimson.org, việc Iran sử dụng thủy lôi không phải là hành động bộc phát. Đây là một phần trong chiến lược quân sự đã được xây dựng và hoàn thiện từ thời “Chiến tranh tàu chở dầu” những năm 1980.

Ước tính Iran hiện sở hữu từ 2.000 đến 6.000 quả thủy lôi với nhiều chủng loại khác nhau. Trong đó có cả những mẫu thủy lôi tiếp xúc đơn giản từng được Tehran triển khai trong giai đoạn “Chiến tranh tàu chở dầu” thập niên 1980, lẫn các dòng thủy lôi hiện đại hơn như thủy lôi đáy và thủy lôi cảm ứng. Những loại tiên tiến này có khả năng kích nổ khi phát hiện tín hiệu âm thanh, từ trường hoặc biến đổi áp suất từ tàu thuyền, khiến việc phát hiện và vô hiệu hóa trở nên đặc biệt khó khăn. Tuy nhiên, yếu tố quyết định không nằm ở số lượng, mà ở cách thức Iran triển khai và sử dụng loại vũ khí này trên thực địa.

Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGCN) đã phát triển năng lực rải thủy lôi dựa trên ba yếu tố: tốc độ, phân tán và ngụy trang. Các phương tiện triển khai bao gồm tàu nhỏ tốc độ cao, tàu ngầm cỡ nhỏ, thậm chí cả các đội thợ lặn đặc nhiệm.

Chiến thuật “bầy đàn” được áp dụng rộng rãi: nhiều tàu nhỏ cùng lúc tiếp cận mục tiêu từ nhiều hướng, mỗi tàu có thể thả 2–3 quả thủy lôi trong một lần xuất kích. Điều này khiến đối phương khó phát hiện và ngăn chặn toàn bộ hoạt động rải mìn.

Ngay cả khi một số tàu bị phá hủy, Iran vẫn còn hàng trăm, thậm chí hàng nghìn phương tiện tương tự sẵn sàng thay thế. Sự phân tán này giúp duy trì áp lực liên tục lên đối phương.

Một điểm đáng lo ngại là thủy lôi của Iran không hoạt động độc lập. Chúng là một phần trong hệ thống tác chiến đa tầng, kết hợp nhiều loại vũ khí khác nhau như: Tên lửa chống hạm; Máy bay không người lái; Tàu tấn công tốc độ cao; Tàu ngầm mini; Phương tiện không người lái trên biển...

Sự phối hợp này tạo ra một môi trường tác chiến cực kỳ nguy hiểm, được một số quan chức quân sự mô tả là “Thung lũng tử thần”. Trong môi trường đó, bất kỳ chiến dịch rà phá thủy lôi nào cũng phải đối mặt với nguy cơ bị tấn công từ nhiều hướng cùng lúc.

Điều này khiến nhiệm vụ rà phá – vốn đã chậm chạp và nguy hiểm – trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Chỉ riêng việc xác định vị trí thủy lôi đã là một thách thức lớn, chưa kể đến việc vô hiệu hóa chúng trong điều kiện bị đe dọa liên tục.

Các loại thủy lôi chủ lực trong kho vũ khí của Iran sử dụng ở eo biển Hormuz

Maham-3: Sát thủ vùng nước sâu

Trang Hisutton có đưa, Maham-3 là một trong những loại thủy lôi nguy hiểm nhất của Iran. Đây là thủy lôi neo có thể hoạt động ở độ sâu lên tới 100 mét. Sau khi được thả, nó sẽ nổi lên theo dây neo và giữ vị trí ngay dưới đáy tàu khi mục tiêu đi qua.

Với hệ thống cảm biến âm thanh và có thể nâng cấp thêm ngòi nổd từ tính, Maham-3 có khả năng phát hiện mục tiêu từ xa và kích nổ ở khoảng cách vài mét. Đầu đạn nặng khoảng 120 kg đủ sức gây thiệt hại nghiêm trọng cho tàu chiến hoặc tàu thương mại lớn.

Maham-1: Đơn giản nhưng vẫn nguy hiểm

So với Maham-3, Maham-1 là loại thủy lôi neo truyền thống với cơ chế kích nổ tiếp xúc. Dù kém tinh vi hơn, nó vẫn là mối đe dọa lớn nhờ đầu đạn mạnh.

Loại này có nhiều biến thể, trong đó phần lớn mang đầu đạn khoảng 120 kg. Một số phiên bản nhỏ hơn chỉ có 20 kg thuốc nổ, nhưng vẫn đủ gây hư hại cho tàu cỡ trung bình.

Maham-2: “Kẻ tàng hình” dưới đáy biển

Maham-2 là thủy lôi đáy, nằm sát đáy biển nên rất khó bị phát hiện. Đây là một trong những loại vũ khí gây khó khăn lớn nhất cho công tác rà phá.

Với đầu đạn lên tới 320 kg, Maham-2 có sức công phá lớn. Ngoài ra, nó còn có thể được cài đặt độ trễ kích nổ hoặc “bỏ qua” một số tàu đầu tiên đi qua trước khi phát nổ. Tính năng này khiến việc dự đoán và xử lý trở nên phức tạp hơn nhiều.

Maham-6: Bản sao tinh vi

Maham-6 được cho là bản sao của thủy lôi Manta do Ý sản xuất. Thiết kế dạng hình nón giúp nó khó bị phát hiện dưới đáy biển. Dù đầu đạn chỉ khoảng 120 kg, nhưng với khả năng ngụy trang tốt, Maham-6 vẫn là mối đe dọa đáng kể, đặc biệt trong các khu vực nước nông.

Thủy lôi tự hành và các biến thể hiện đại

Iran cũng được cho là sở hữu các loại thủy lôi tự hành – kết hợp giữa thủy lôi và ngư lôi. Những vũ khí này có thể di chuyển quãng đường từ 10–20 km trước khi tấn công mục tiêu. Ngoài ra, có thông tin về việc Iran nhập khẩu các loại thủy lôi tiên tiến từ Trung Quốc và Nga, bao gồm:

- EM-52: thủy lôi có thể phóng tên lửa từ dưới nước lên tấn công tàu

- MDM-3: thủy lôi đáy có thể thả từ trên không

Một số báo cáo còn cho rằng Iran có thể sử dụng hệ thống rocket đa nòng để rải thủy lôi, giúp tăng tốc độ triển khai trên diện rộng.

Mối đe dọa từ thủy lôi không chỉ nằm ở khả năng phá hủy trực tiếp, mà còn ở tác động tâm lý và kinh tế. Chỉ cần nguy cơ hiện hữu cũng đủ khiến các tuyến vận tải bị gián đoạn. Đối với Mỹ và các đồng minh, việc rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz sẽ là một nhiệm vụ phức tạp, tốn thời gian và tiềm ẩn nhiều rủi ro. Trong khi đó, Iran có thể đạt được mục tiêu chiến lược chỉ với chi phí rất thấp.

Khả năng rà phá thủy lôi còn nhiều hạn chế

Dù sở hữu năng lực rà phá thủy lôi, hải quân phương Tây vẫn gặp không ít khó khăn trong việc triển khai nhanh và hiệu quả trên thực địa. Đầu năm nay, Hải quân Mỹ đã cho ngừng hoạt động 4 tàu săn thủy lôi lớp Avenger đóng tại Bahrain. Các tàu này dự kiến được thay thế bằng tàu chiến ven bờ tích hợp hệ thống rà phá, song không chuyên biệt cho nhiệm vụ này.

Theo nhiều chuyên gia, sự điều chỉnh này phần nào làm suy giảm năng lực tác chiến của Mỹ. Một báo cáo của Trung tâm Chiến lược Hàng hải Mỹ cảnh báo, việc dần loại bỏ các tàu săn thủy lôi có thể trở thành “gót chân Achilles” của lực lượng hải quân hàng đầu thế giới.

Ở phía châu Âu, năng lực rà phá thủy lôi được đánh giá nhỉnh hơn nhưng vẫn chưa đủ để ứng phó với kịch bản xung đột quy mô lớn. Đáng chú ý, sự hiện diện quân sự của phương Tây tại khu vực cũng đang suy giảm. Anh đã rút tàu săn thủy lôi cuối cùng khỏi Vịnh Ba Tư vào cuối năm 2025, trong khi Pháp hiện chỉ duy trì số lượng hạn chế tàu chuyên dụng.

Với các quốc gia vùng Vịnh, nguồn lực còn mỏng, chủ yếu dựa vào thợ lặn rà phá thủy lôi, khiến khả năng ứng phó càng thêm hạn chế. Như một chuyên gia nhận định, để vô hiệu hóa thủy lôi, điều tiên quyết là phải xác định được vị trí của chúng – một nhiệm vụ không hề đơn giản trong điều kiện thực chiến.

Sau khi đạt được lệnh ngừng bắn, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) công bố các tuyến hàng hải thay thế nhằm giảm nguy cơ tàu thuyền trúng thủy lôi tại eo biển Hormuz. Tuy nhiên, phía Mỹ cho rằng các tuyến này bị hạn chế đáng kể, do việc rải thủy lôi thiếu tính hệ thống.

Hiện chưa rõ Iran có ghi chép chính xác vị trí từng quả thủy lôi hay không. Ngay cả khi có, nguy cơ trôi dạt vẫn khiến việc kiểm soát trở nên khó khăn hơn. Trong bối cảnh lực lượng hải quân Iran chịu nhiều tổn thất, công tác rà phá càng thêm phức tạp.

Đáng chú ý, Mỹ hiện gần như không còn lực lượng rà phá thủy lôi chuyên trách tại Trung Đông. Các tàu chuyên dụng đã bị loại biên, trong khi phần lớn tàu chiến ven bờ có trang bị thiết bị quét mìn đã được điều chuyển sang khu vực khác. Bên cạnh đó, việc theo dõi các xuồng nhỏ rải thủy lôi cũng gặp nhiều hạn chế, khiến Washington khó xác định chính xác số lượng cũng như vị trí các quả thủy lôi mà Iran đã triển khai tại eo biển Hormuz.

×